Cẩm nang thực tiễn M&A tại Việt Nam dành cho doanh nghiệp Nhật Bản | Giải thích toàn diện về pháp luật, thủ tục, rủi ro và những điểm mấu chốt để thành công

chúng tôi có kinh nghiệm hỗ trợ nhiều thương vụ M&A của doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam, cung cấp dịch vụ hỗ trợ trọn gói từ tuân thủ pháp luật, xử lý quy định về đầu tư nước ngoài, hợp đồng chuyển nhượng cổ phần (SPA), chấp thuận đầu tư cho đến các nghĩa vụ sau khi hoàn tất giao dịch (closing). Bài viết này dành cho những ai quan tâm đến các từ khóa như "yếu tố thành công của M&A tại Việt Nam đối với doanh nghiệp Nhật Bản", "quy trình thủ tục M&A và vốn đầu tư nước ngoài", "những điểm mấu chốt trong thực tiễn thẩm định pháp lý (due diligence)", "mối quan hệ giữa tỷ lệ góp vốn và chấp thuận đầu tư", "biện pháp phòng tránh rắc rối M&A dành cho doanh nghiệp Nhật Bản", nhằm giải thích một cách dễ hiểu các góc nhìn pháp lý và thực tiễn để doanh nghiệp Nhật Bản thực hiện M&A thành công.

01 - Thực trạng M&A tại Việt Nam và sự tham gia của doanh nghiệp Nhật Bản

Trong những năm gần đây, Việt Nam đang thu hút sự chú ý như một điểm đến M&A (mua bán, sáp nhập) đầy triển vọng đối với nhà đầu tư nước ngoài, và doanh nghiệp Nhật Bản là một trong những chủ thể chính tham gia thị trường này. Theo dữ liệu của RECOF (recof.co.jp), ngoại trừ năm 2014, trong suốt 10 năm qua, Việt Nam luôn nằm trong top 3 khu vực Đông Nam Á về số lượng thương vụ M&A do doanh nghiệp Nhật Bản thực hiện.

Bên cạnh sự quan tâm và cơ hội kinh doanh ngày càng tăng như vậy, một thách thức lớn trong thực tiễn chính là sự phức tạp của thủ tục M&A tại Việt Nam. Theo nhiều kết quả khảo sát, tính phức tạp của thủ tục hành chính được xem là một trong những rủi ro đầu tư lớn nhất đối với nhà đầu tư nước ngoài.

Chìa khóa để tiến hành M&A thuận lợi là "hiểu pháp luật" và "năng lực xử lý thực tiễn"

Để doanh nghiệp Nhật Bản thực hiện thành công M&A tại Việt Nam, ngoài việc hiểu một cách hệ thống pháp luật Việt Nam, việc nắm bắt các biện pháp đối phó cụ thể với những điểm nghẽn thực tiễn và những cạm bẫy trong quy trình xin phép cũng rất quan trọng.

Dưới đây, dựa trên kinh nghiệm hỗ trợ nhiều khách hàng Nhật Bản, chúng tôi xin giới thiệu một cách dễ hiểu những điểm cần đặc biệt lưu ý trong thực tiễn M&A tại Việt Nam.

02 - Thủ tục đăng ký đầu tư trong M&A và những điểm cần xác nhận về hạn chế đầu tư nước ngoài

Nhà đầu tư nước ngoài đang cân nhắc thực hiện M&A (góp vốn, chuyển nhượng cổ phần, nhận chuyển nhượng phần vốn góp) trước tiên cần xác nhận xem giao dịch đó có thuộc đối tượng phải xin "chấp thuận M&A (chấp thuận việc góp vốn, mua cổ phần)" hay không.

Điều này là do, theo khoản 2 Điều 26 Luật Đầu tư năm 2020 của Việt Nam, nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây thì việc thay đổi cổ đông, thành viên góp vốn sẽ không được chấp thuận nếu chưa thực hiện đăng ký đầu tư trước.

✅ 3 trường hợp nhà đầu tư nước ngoài phải thực hiện nghĩa vụ đăng ký đầu tư

Nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào ngành, nghề tiếp cận thị trường có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài
Nếu doanh nghiệp mục tiêu đầu tư hoạt động trong lĩnh vực có điều kiện tiếp cận thị trường đối với người nước ngoài (lĩnh vực tiếp cận có điều kiện/chưa mở cửa), thì cần phải xin chấp thuận M&A.
📌 Theo Nghị định 31/2021/NĐ-CP, có 84 ngành, nghề bị hạn chế đối với nhà đầu tư nước ngoài (trong đó có 25 ngành, nghề chưa mở cửa và 59 ngành, nghề tiếp cận có điều kiện).
Trường hợp tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài vượt quá 50%
Nếu do kết quả của M&A, tỷ lệ cổ phần có quyền biểu quyết hoặc phần vốn góp của nhà đầu tư nước ngoài (hoặc tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài) tăng lên vượt quá 50%, hoặc nhà đầu tư nước ngoài đã sở hữu trên 50% tiếp tục tăng thêm tỷ lệ sở hữu, thì cần phải thực hiện thủ tục chấp thuận M&A.
Trường hợp doanh nghiệp mục tiêu có quyền sử dụng đất tại "khu vực trọng yếu về quốc phòng - an ninh"
Nếu doanh nghiệp mục tiêu có quyền sử dụng đất tại các khu vực nhạy cảm như hải đảo, khu vực biên giới, khu vực ven biển, thì trước khi thực hiện M&A cần có sự chấp thuận của Nhà nước xét từ góc độ quốc phòng - an ninh.

Nếu không thuộc bất kỳ trường hợp nào trong 3 trường hợp nêu trên, nhà đầu tư nước ngoài có thể bỏ qua thủ tục đăng ký đầu tư trước và chỉ cần hoàn tất việc đăng ký thay đổi cổ đông, thành viên góp vốn theo Luật Doanh nghiệp.

⚠ Lưu ý thực tiễn: Cần thận trọng với những trường hợp ranh giới không rõ ràng

Tuy nhiên, trên thực tế có nhiều trường hợp khó xác định rõ ràng "tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài", "vị trí của đất" hay "phân loại ngành nghề kinh doanh", dẫn đến nguy cơ bỏ sót các giao dịch lẽ ra phải đăng ký.

03 - Những thách thức thực tiễn trong thủ tục M&A tại Việt Nam

Về mặt pháp luật, thủ tục liên quan đến M&A được quy định tương đối rõ ràng, nhưng trên thực tế, cách diễn giải và vận hành pháp luật lại có sự khác biệt tùy theo địa phương và cán bộ phụ trách, khiến nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm cả doanh nghiệp Nhật Bản, thường xuyên gặp phải sự lúng túng trong thực tiễn.
Dưới đây là tổng hợp các thách thức thực tiễn điển hình cần đặc biệt lưu ý cùng biện pháp đối phó.

① Sự khác biệt giữa quy định pháp luật và thực tiễn tại địa phương

Ngay cả những giao dịch mà theo luật không cần xin chấp thuận M&A, ở một số địa phương, cơ quan quản lý vẫn có thể yêu cầu phải thực hiện "chấp thuận trước".

📌 Ví dụ thực tế: Trường hợp một doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài chuyển nhượng 40% phần vốn góp cho một nhà đầu tư nước ngoài khác - do tỷ lệ sở hữu nước ngoài không thay đổi, về nguyên tắc không cần xin chấp thuận. Tuy nhiên, trên thực tế, một số địa phương vẫn yêu cầu phải đăng ký M&A.

② Hiểu lầm về chủ thể thực hiện thủ tục

Do khoản 2 Điều 26 Luật Đầu tư ghi rằng "nhà đầu tư nước ngoài thực hiện đăng ký", trên thực tế nhiều người hiểu lầm rằng "chính nhà đầu tư nước ngoài là người nộp hồ sơ".

📌 Cách hiểu đúng: Theo Nghị định 31/2021/NĐ-CP, chủ thể nộp hồ sơ là "doanh nghiệp Việt Nam nhận vốn góp của nhà đầu tư nước ngoài".
Nói cách khác, chính doanh nghiệp mục tiêu tại Việt Nam phải là bên nộp hồ sơ xin chấp thuận việc góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài.

③ Vấn đề thực tiễn liên quan đến hình thức hồ sơ và "văn bản thỏa thuận nguyên tắc"

Các tài liệu cơ bản cần nộp bao gồm đơn đăng ký góp vốn, tài liệu pháp lý của các bên, văn bản thỏa thuận..., tuy nhiên về hình thức của "văn bản thỏa thuận liên quan đến M&A", có những trường hợp kỳ vọng của cơ quan hành chính và thực tiễn có sự khác biệt (các cơ quan tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh về cơ bản hiểu rõ vấn đề này, nhưng cơ quan tại các địa phương lại khá cứng nhắc).

📌 Trong một trường hợp thực tế, các bên đã ký kết hợp đồng chuyển nhượng cổ phần (SPA) chính thức và định nộp kèm hồ sơ này, nhưng cơ quan quản lý từ chối tiếp nhận với lý do "hợp đồng chính thức là quá sớm".

④ Vấn đề về thời gian xét duyệt và lịch trình

Về mặt pháp luật, thời hạn xét duyệt được quy định là 15 ngày làm việc, nhưng trên thực tế có nhiều trường hợp vượt quá thời hạn này.

Đặc biệt, trong các trường hợp sau, cơ quan xét duyệt sẽ tiến hành xin ý kiến bổ sung, khiến thời gian bị kéo dài:

Doanh nghiệp mục tiêu có quyền sử dụng đất tại khu vực nhạy cảm (khu vực trọng yếu về quốc phòng - an ninh)
Đối tượng đầu tư thuộc ngành, nghề kinh doanh có điều kiện

📌 Trong các trường hợp này, cơ quan quản lý sẽ xin ý kiến từ Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng, và việc xét duyệt sẽ bị tạm hoãn cho đến khi có kết quả trả lời, do đó có trường hợp mất hơn 20 ngày làm việc.

※ Khi thực hiện thủ tục chấp thuận M&A tại Đà Nẵng và các tỉnh lân cận, cơ quan quản lý chắc chắn sẽ gửi hồ sơ cho công an để rà soát, và chỉ quyết định chấp thuận M&A dựa trên kết quả rà soát đó. Do đó, khi thực hiện chấp thuận M&A tại Đà Nẵng và các tỉnh lân cận, cần thiết phải xây dựng lịch trình dự phòng đủ dư giả.

04 - Lời khuyên thực tiễn dành cho doanh nghiệp Nhật Bản để dẫn dắt thủ tục M&A tại Việt Nam đến thành công

Để tiến hành M&A tại Việt Nam một cách suôn sẻ, ngoài việc hiểu pháp luật, việc am hiểu thông lệ thực tiễn và văn hóa địa phương cũng là điều không thể thiếu. Dưới đây là các biện pháp cụ thể mà doanh nghiệp Nhật Bản nên cân nhắc.

① Nghiên cứu kỹ lưỡng pháp luật và môi trường thị trường

Trước khi thực hiện M&A, việc xác nhận xem ngành nghề của doanh nghiệp mục tiêu có thuộc lĩnh vực có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài hay không là rất quan trọng.
Ví dụ, ở một số ngành đặc thù như ngân hàng, bảo hiểm, viễn thông, có thể bị áp đặt các điều kiện như "phải xin thêm giấy phép" hoặc "nghĩa vụ hợp tác với đối tác trong nước".

Ngoài Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp, M&A còn có thể liên quan đến các luật sau đây, do đó cần xem xét một cách toàn diện:

Luật Cạnh tranh (phiên bản 2018): đối với các giao dịch lớn, có thể cần xin xét duyệt trước theo pháp luật cạnh tranh
Luật Đất đai: cần xem xét ảnh hưởng khi việc góp vốn vào doanh nghiệp sở hữu bất động sản làm thay đổi mục đích sử dụng đất hoặc cơ cấu sở hữu đất

➡ Việc nắm bắt trước các điều kiện này và xây dựng cơ cấu góp vốn, phương án hợp đồng tối ưu sẽ giúp giảm thiểu rủi ro về sau.

② Chuẩn bị hồ sơ chính xác và đầy đủ

Do sự khác biệt về ngôn ngữ và hệ thống tài liệu, "việc chuẩn bị hồ sơ đăng ký" là điểm mà phía Nhật Bản dễ hiểu lầm nhất.

➡ Việc thiếu sót hồ sơ sẽ dẫn đến phải nộp lại, do đó việc nộp đúng mẫu ngay từ lần đầu sẽ trực tiếp giúp rút ngắn thời gian.

③ Sớm phối hợp với đối tác địa phương và cơ quan chức năng

Thủ tục hành chính có sự khác biệt lớn giữa các địa phương, có trường hợp "cùng một quy định pháp luật nhưng cách diễn giải khác nhau". Do đó, việc phối hợp với doanh nghiệp Việt Nam nhận vốn góp và cán bộ phụ trách tại địa phương, trao đổi trước với cơ quan quản lý là rất hiệu quả.

➡ Thông qua việc gửi văn bản hỏi đáp hoặc trực tiếp trao đổi, có thể làm rõ kỳ vọng của cơ quan hành chính cũng như hồ sơ cần thiết, từ đó tránh những hiểu lầm không đáng có.

④ Sử dụng đối tác pháp lý địa phương đáng tin cậy

Để vượt qua rào cản về sự khác biệt pháp luật và ngôn ngữ, việc hợp tác với luật sư, cố vấn pháp lý địa phương giàu kinh nghiệm tại Việt Nam là rất hữu ích.

Hỗ trợ soạn thảo, dịch thuật và nộp hồ sơ
Đàm phán, xin ý kiến với cơ quan quản lý có thẩm quyền
Chia sẻ bí quyết từ kinh nghiệm thực tế của các vụ việc khác (ví dụ: xu hướng của cán bộ thẩm định, các quy tắc vận hành không chính thức, v.v.)

Để doanh nghiệp Nhật Bản thành công trong M&A tại Việt Nam

Việt Nam là quốc gia có tiềm năng tăng trưởng cao, mang lại nhiều cơ hội kinh doanh. Trong đó, M&A là phương thức thâm nhập thị trường địa phương nhanh chóng, đặc biệt là chiến lược mở rộng hiệu quả đối với doanh nghiệp Nhật Bản.

Tuy nhiên, để vượt qua rào cản về thể chế và sự phức tạp của thủ tục, các yếu tố sau là không thể thiếu:

📌 Hiểu rõ pháp luật và thực tiễn

📌 Xây dựng mối quan hệ tin cậy với đối tác địa phương và cơ quan hành chính

📌 Vận hành thực tiễn phù hợp thông qua sự phối hợp với cố vấn pháp lý

➡ Những yếu tố này sẽ tạo nền tảng cho việc thực hiện M&A chắc chắn, suôn sẻ và thành công kinh doanh bền vững lâu dài.