Giải quyết tranh chấp tại Việt Nam: Thương lượng, hòa giải, trọng tài, tố tụng tòa án - Các phương án và lưu ý thực tiễn

01 - Thương lượng (trao đổi, đàm phán)

(1) Về thương lượng

Đây là phương thức các bên tự giải quyết tranh chấp với nhau - hoặc trực tiếp trao đổi, phản biện không có bên thứ ba hỗ trợ, hoặc ủy quyền cho luật sư, chuyên gia đại diện xử lý. Trường hợp ủy quyền cho luật sư, quy trình thông thường:

• ① Luật sư gửi văn bản có xác nhận nội dung (công văn bảo đảm) đến đối phương
• ② Luật sư của hai bên, hoặc luật sư cùng đối phương, tiến hành các buổi trao đổi, thương lượng, đàm phán
• ③ Tùy kết quả: tranh chấp được giải quyết (đàm phán thành công) hoặc không (đàm phán không thành) - trường hợp không giải quyết được, chuyển sang phương thức khác

(2) Những lưu ý khi đàm phán với phía Việt Nam

Bốn lưu ý rút ra từ thực tiễn - phần lớn liên quan đến văn hóa nhiều hơn là pháp luật:

• ① Gốc rễ thường là giao tiếp: phần lớn nguyên nhân tranh chấp bắt nguồn từ sự thiếu sót trong giao tiếp. Nhiều trường hợp, chỉ cần nhờ chuyên gia am hiểu bối cảnh của cả hai bên, hai nước và có khả năng điều phối giao tiếp khéo léo, để hai bên trao đổi đầy đủ, là giải quyết được vấn đề gốc rễ. Vì vậy: khi phát sinh tranh chấp, không nên vội chọn phương thức cứng rắn ngay - trước hết xem xét kỹ nguyên nhân và thử giải quyết bằng thương lượng.
• ② Lòng tự trọng: người Việt Nam (đặc biệt các nhà quản lý, chủ doanh nghiệp) thường có lòng tự trọng rất cao. Trong giai đoạn đàm phán, hết sức thận trọng để không có lời nói hay hành động làm tổn thương lòng tự trọng của đối phương.
• ③ Đề xuất xây dựng, tránh công kích cá nhân: chuẩn bị trước các đề xuất mang tính xây dựng và trình bày với đối phương; tuyệt đối không nói xấu hay đề cập đến các vấn đề cá nhân nhạy cảm của bất kỳ ai phía đối phương.
• ④ Tận dụng người có vị thế: doanh nhân Việt Nam rất coi trọng mối quan hệ với những người có vị thế (đối với cá nhân là gia đình). Nếu có thể nhờ một người có vị thế mà phía đối phương coi trọng đứng ra liên hệ, xem đó như một yếu tố trong đàm phán, khả năng thành công sẽ cao hơn.

02 - Hòa giải

Hòa giải là phương thức giải quyết tranh chấp thông qua một bên thứ ba trung lập - cá nhân, cơ quan, tổ chức đáng tin cậy, có kiến thức và kinh nghiệm về giải quyết tranh chấp - đứng ra làm trung gian, giúp các bên trao đổi, bên cạnh việc các bên tự thương lượng. Nhưng về cơ bản, giống thương lượng: hòa giải có thành công hay không và việc thực hiện kết quả hòa giải phụ thuộc vào ý chí của các bên - mức độ tích cực của các bên ảnh hưởng đến khả năng thành công. Điểm cộng: nhờ sự tham gia của bên thứ ba là chuyên gia, có thể kiểm soát phần nào yếu tố cảm xúc và kỳ vọng đàm phán hiệu quả hơn.

Hòa giải gồm hai loại: hòa giải trong tố tụng (thực hiện theo thủ tục tố tụng tại cơ quan giải quyết tranh chấp - tòa án) và hòa giải ngoài tố tụng (do các cơ quan, tổ chức, cá nhân ngoài tòa án thực hiện, không cần dựa trên thủ tục tố tụng).

03 - Trọng tài

Trọng tài là phương thức mà một bên thứ ba độc lập - tổ chức trọng tài hoặc trọng tài viên - đưa ra phán quyết giải quyết tranh chấp, và các bên buộc phải thi hành. Ưu điểm:

• Thủ tục do các bên chủ động dẫn dắt, linh hoạt trong lựa chọn thủ tục → có thể rút ngắn thời gian giải quyết
• Phán quyết trọng tài không được công khai → bảo đảm tính bảo mật
• Trừ khi có yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, phán quyết có giá trị chung thẩm và không thể kháng cáo

04 - Tố tụng tại tòa án

Tố tụng tại tòa án là phương thức giải quyết theo trình tự, thủ tục nghiêm ngặt tại cơ quan xét xử dưới quyền lực nhà nước - đương nhiên có giá trị ràng buộc. Nhưng cần lưu ý các nhược điểm: thủ tục phức tạp, thiếu linh hoạt, mất nhiều thời gian; và do nguyên tắc xét xử công khai, không thể bảo vệ được bí mật kinh doanh của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp Nhật Bản thường chọn phương án nào?

Trong bốn phương thức trên, thứ tự lựa chọn phổ biến của doanh nghiệp Nhật Bản:

Xếp hạng	Chiến lược lựa chọn
TOP 1	Thương lượng → nếu không giải quyết được thì từ bỏ
TOP 2	Thương lượng → nếu không giải quyết được thì tiến hành trọng tài
TOP 3	Thương lượng → nếu không giải quyết được thì khởi kiện ra tòa án
TOP 4	Không thương lượng, lựa chọn ngay trọng tài hoặc tố tụng tại tòa án