Giải quyết tranh chấp tại Việt Nam: Thương lượng, hòa giải, trọng tài, tố tụng tòa án - Các phương án và lưu ý thực tiễn
chúng tôi đã và đang hỗ trợ thực tiễn cho nhiều doanh nghiệp nước ngoài, trong đó có các doanh nghiệp Nhật Bản, ở từng giai đoạn thương lượng, hòa giải, trọng tài và tố tụng đối với các tranh chấp phát sinh tại Việt Nam liên quan đến hợp đồng, lao động, giao dịch thương mại. Bài viết này trình bày dễ hiểu đặc điểm, tiêu chí lựa chọn của từng phương thức giải quyết tranh chấp cùng những lưu ý khi áp dụng trên thực tế. Bài viết phù hợp với những ai quan tâm đến các từ khóa như "so sánh các phương thức giải quyết tranh chấp tại Việt Nam", "hiệu lực pháp lý của thương lượng và hòa giải", "trọng tài thương mại - hệ thống pháp luật Việt Nam", "khởi kiện và thủ tục tố tụng tại tòa án", "thực tiễn xử lý tranh chấp đối với doanh nghiệp có vốn nước ngoài", giúp phân tích ưu, nhược điểm của từng phương thức giải quyết tranh chấp tại Việt Nam và cung cấp cơ sở để doanh nghiệp lựa chọn cách ứng xử phù hợp.
Khi phát sinh tranh chấp hoặc vướng mắc tại Việt Nam, có một số phương thức giải quyết như sau.
Thương lượng (trao đổi, đàm phán)
Hòa giải
Trọng tài
Tố tụng tại tòa án
01 - Thương lượng (trao đổi, đàm phán)
(1) Về thương lượng (trao đổi, đàm phán)
Đây là phương thức các bên tự giải quyết tranh chấp với nhau. Có hai hình thức: các bên trực tiếp trao đổi, phản biện mà không có sự hỗ trợ của bên thứ ba, hoặc ủy quyền cho luật sư, chuyên gia đại diện xử lý. Trường hợp ủy quyền cho luật sư, thông thường quy trình thực hiện như sau.
① Luật sư gửi văn bản có xác nhận nội dung (công văn bảo đảm) đến đối phương
② Luật sư của hai bên, hoặc luật sư cùng đối phương, tiến hành các buổi trao đổi, thương lượng, đàm phán
③ Tùy theo kết quả của bước 2, tranh chấp có thể được giải quyết (đàm phán thành công) hoặc không được giải quyết (đàm phán không thành). Trường hợp không thể giải quyết bằng thương lượng, cần chuyển sang áp dụng một phương thức giải quyết tranh chấp khác.
(2) Những lưu ý khi đàm phán với phía Việt Nam
① Phần lớn nguyên nhân của tranh chấp, vướng mắc bắt nguồn từ sự thiếu sót trong giao tiếp. Trong nhiều trường hợp, chỉ cần nhờ đến sự hỗ trợ của chuyên gia am hiểu bối cảnh của cả hai bên, hai nước và có khả năng điều phối giao tiếp khéo léo, để hai bên trao đổi đầy đủ với nhau, là có thể giải quyết được vấn đề gốc rễ. Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp, không nên vội vàng lựa chọn phương thức giải quyết cứng rắn ngay, mà trước hết cần xem xét kỹ nguyên nhân và thử giải quyết bằng thương lượng.
② Người Việt Nam (đặc biệt là các nhà quản lý, chủ doanh nghiệp) thường có lòng tự trọng rất cao. Do đó, trong giai đoạn đàm phán, cần hết sức thận trọng để không có lời nói hay hành động làm tổn thương lòng tự trọng của đối phương.
③ Khi giải quyết tranh chấp bằng thương lượng, điều quan trọng là phải chuẩn bị trước các đề xuất mang tính xây dựng và trình bày với đối phương. Ngoài ra, tuyệt đối không được nói xấu hay đề cập đến các vấn đề cá nhân nhạy cảm của bất kỳ ai phía đối phương.
④ Doanh nhân Việt Nam rất coi trọng mối quan hệ với những người có vị thế (đối với cá nhân thì là gia đình). Do đó, nếu có thể nhờ một người có vị thế mà phía đối phương coi trọng đứng ra liên hệ với họ, xem đó như một yếu tố trong đàm phán, thì khả năng thành công sẽ cao hơn.
02 - Hòa giải
Hòa giải là phương thức giải quyết tranh chấp thông qua việc một bên thứ ba trung lập - là cá nhân, cơ quan, tổ chức đáng tin cậy, có kiến thức và kinh nghiệm về giải quyết tranh chấp - đứng ra làm trung gian, giúp các bên trao đổi để giải quyết tranh chấp, bên cạnh việc các bên tự thương lượng với nhau. Tuy nhiên, về cơ bản, cũng giống như thương lượng, việc hòa giải có thành công hay không và việc thực hiện kết quả hòa giải phụ thuộc vào ý chí của các bên tranh chấp. Do đó, mức độ tích cực của các bên trong việc giải quyết vấn đề sẽ ảnh hưởng đến khả năng hòa giải thành công. Tuy nhiên, nhờ sự tham gia của bên thứ ba là chuyên gia, có thể kiểm soát phần nào yếu tố cảm xúc của các bên và kỳ vọng việc đàm phán diễn ra hiệu quả hơn.
Hòa giải bao gồm hòa giải trong tố tụng và hòa giải ngoài tố tụng. Hòa giải trong tố tụng là hòa giải được thực hiện theo thủ tục tố tụng tại cơ quan giải quyết tranh chấp (tòa án). Ngược lại, hòa giải ngoài tố tụng được thực hiện bởi các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác ngoài tòa án và không cần dựa trên thủ tục tố tụng.
03 - Trọng tài
Trọng tài là phương thức mà một bên thứ ba độc lập - là tổ chức trọng tài hoặc trọng tài viên - đưa ra phán quyết giải quyết tranh chấp, và các bên buộc phải thi hành phán quyết đó. Trọng tài là thủ tục do các bên chủ động dẫn dắt, có tính linh hoạt trong việc lựa chọn thủ tục, nhờ đó có thể rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp. Ngoài ra, một ưu điểm khác là phán quyết trọng tài không được công khai nên bảo đảm được tính bảo mật.
Trong thủ tục trọng tài, tổ chức trọng tài đưa ra phán quyết dựa trên sự thỏa thuận của các bên; trừ khi có yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, phán quyết đó có giá trị chung thẩm và không thể kháng cáo.
04 - Tố tụng tại tòa án
Tố tụng tại tòa án là phương thức giải quyết tranh chấp theo trình tự, thủ tục nghiêm ngặt tại cơ quan xét xử (tòa án) dưới quyền lực nhà nước, và đương nhiên có giá trị ràng buộc. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng thủ tục tố tụng phức tạp, thiếu linh hoạt, mất nhiều thời gian để giải quyết tranh chấp, và do nguyên tắc xét xử công khai nên không thể bảo vệ được bí mật kinh doanh của doanh nghiệp.
Trong bốn phương thức giải quyết tranh chấp nêu trên, các phương thức thường được doanh nghiệp Nhật Bản lựa chọn như sau.
TOP 1
Thương lượng → Nếu không giải quyết được thì từ bỏ.
TOP 2
Thương lượng → Nếu không giải quyết được thì tiến hành trọng tài.
TOP 3
Thương lượng → Nếu không giải quyết được thì khởi kiện ra tòa án.
TOP 4
Thương lượng không thực hiện, mà lựa chọn ngay trọng tài hoặc tố tụng tại tòa án.