Sử dụng thủ tục phá sản trong thu hồi công nợ tại Việt Nam và các lưu ý | Rủi ro pháp lý và chiến lược mà doanh nghiệp Nhật Bản cần biết

Bài viết dành cho doanh nghiệp Nhật Bản đang gặp khó khăn trong thu hồi công nợ tại Việt Nam! Bài viết trình bày toàn diện cách sử dụng yêu cầu mở thủ tục phá sản như một chiến lược, các vụ án thực tế (DLG, Coteccons), điều kiện yêu cầu, rủi ro pháp lý, hồ sơ cần chuẩn bị và kỹ thuật đàm phán. Giới thiệu cụ thể các biện pháp thực tiễn để thu hồi công nợ thành công.

01 - Suy thoái kinh tế và thách thức thực tế trong thu hồi công nợ

Do tình hình kinh tế những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam gặp khó khăn về dòng tiền, tình trạng chậm thanh toán và vi phạm nghĩa vụ trả nợ ngày càng gia tăng. Trong bối cảnh này, các chủ nợ, bao gồm cả doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư vào Việt Nam, đang phải đau đầu tìm cách thu hồi các khoản nợ đã đến hạn.

Gần đây, một số chủ nợ bắt đầu sử dụng "yêu cầu mở thủ tục phá sản" như một biện pháp gây áp lực, trở thành động thái đáng chú ý trong thực tiễn tại Việt Nam.

02 - Yêu cầu mở thủ tục phá sản như một công cụ thu hồi công nợ: so sánh với các biện pháp truyền thống và ví dụ thực tiễn

【Các biện pháp thu hồi công nợ truyền thống và giới hạn của chúng】

Là biện pháp thu hồi công nợ phổ biến tại Việt Nam, chủ nợ thường thực hiện lần lượt các bước sau:

✅ Đàm phán gia hạn thời gian trả nợ hoặc lập lại lịch trả nợ

✅ Gửi văn bản đòi nợ bằng thư bảo đảm

✅ Thuê công ty thu hồi nợ (※theo pháp luật, dịch vụ thu hồi nợ thuê ngoài bị cấm)

✅ Khởi kiện dân sự hoặc trọng tài thương mại (nếu hợp đồng có thỏa thuận)

✅ Cưỡng chế thi hành án sau khi có bản án

Tuy nhiên, các biện pháp này thường mất nhiều thời gian, và nếu bên nợ không có tài sản thực tế thì việc thu hồi có thể không thành công.

【Biện pháp mạnh】: sử dụng thủ tục phá sản

Vì vậy, gần đây phương pháp sử dụng yêu cầu mở thủ tục phá sản như một công cụ gây áp lực đang được chú ý.

📌 Theo Luật Phá sản 2014 của Việt Nam, nếu quá 3 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán mà khoản nợ vẫn chưa được thanh toán, chủ nợ có quyền yêu cầu Tòa án mở thủ tục phá sản. Điều này là do việc vi phạm nghĩa vụ trả nợ kéo dài trong một khoảng thời gian nhất định sẽ được coi về mặt pháp lý là bên nợ đang ở trong tình trạng "mất khả năng thanh toán".

Ngay khi Tòa án thụ lý đơn yêu cầu, bên nợ có thể chịu những ảnh hưởng nghiêm trọng như bị phong tỏa tài sản, hạn chế hoạt động kinh doanh, mất uy tín tín dụng, do đó cũng có thể tạo hiệu ứng khiến bên nợ tự nguyện thanh toán theo ý muốn của chủ nợ.

✅ Bài học thực tiễn và tiêu chí đánh giá của chủ nợ

Qua hai vụ việc nêu trên có thể thấy, hiệu quả của việc yêu cầu mở thủ tục phá sản phụ thuộc rất lớn vào "khả năng thanh toán thực chất" của bên nợ.

💡 Như trường hợp DLG, đối với những doanh nghiệp mà thiện chí và khả năng trả nợ được ghi nhận dù chỉ một phần, thủ tục phá sản khó có thể được áp dụng
💡 Như trường hợp Coteccons, việc yêu cầu mở thủ tục phá sản đối với một doanh nghiệp lớn có nền tảng tài chính vững mạnh thậm chí có thể phản tác dụng và thất bại về mặt chiến lược tố tụng

Yêu cầu mở thủ tục phá sản chỉ nên được sử dụng thận trọng như một "biện pháp cuối cùng", trong trường hợp bên nợ thực sự đang gặp khó khăn về dòng tiền.

03 - Rủi ro pháp lý của việc yêu cầu mở thủ tục phá sản và lời khuyên thực tiễn cho doanh nghiệp Nhật Bản

① Rào cản pháp lý và rủi ro thẩm định

Theo Luật Phá sản, chủ nợ có quyền hợp pháp yêu cầu mở thủ tục phá sản, nhưng không phải mọi đơn yêu cầu đều được chấp nhận.

Điều kiện để bị coi là phá sản: cần có "khoản nợ đã quá 3 tháng chưa được thanh toán" và đang ở trong "tình trạng mất khả năng thanh toán".
Đối với các doanh nghiệp có một phần thành tích trả nợ hoặc có nền tảng tài chính như DLG, Coteccons, Tòa án thường xác định là chưa đáp ứng điều kiện phá sản.

② Rủi ro bị bác đơn và tác động

Nếu Tòa án bác đơn yêu cầu, các rủi ro sau có thể phát sinh:

❌ Thiệt hại về chi phí, thời gian (chi phí tố tụng, phí luật sư...)
❌ Giảm hiệu quả gây áp lực đối với doanh nghiệp đối tác
❌ Bị xem là "thất bại về chiến lược", có thể mất thế chủ động trong các cuộc đàm phán sau này

③ Cần lưu ý khả năng bị phản kiện

Nếu việc yêu cầu mở thủ tục phá sản bị coi là không có căn cứ hoặc lạm dụng quyền, bên nợ có thể ngược lại khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại.

📌 Ví dụ thực tế: Chủ tịch Hội đồng quản trị của DLG đã khởi kiện Công ty Lilama 45.3 - bên đã nộp đơn yêu cầu phá sản - với lý do phỉ báng danh dự, gây thiệt hại về kết quả kinh doanh (※kết quả chưa được xác định).

➡ Đối với chủ nợ, thủ tục phá sản là "con dao hai lưỡi", cần thận trọng khi sử dụng, và nhất định phải tham vấn luật sư địa phương trước khi thực hiện.

04 - Lời khuyên thực tiễn cho doanh nghiệp Nhật Bản: hướng tới chiến lược thu hồi công nợ hiệu quả

Về mặt pháp luật, thủ tục liên quan đến M&A được quy định tương đối rõ ràng, nhưng trên thực tế, việc diễn giải và áp dụng pháp luật có thể khác nhau tùy theo địa phương và cán bộ phụ trách, khiến các nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm cả doanh nghiệp Nhật Bản, không ít lần gặp lúng túng trong thực tiễn.
Dưới đây là tổng hợp các thách thức thực tiễn tiêu biểu cần đặc biệt lưu ý và giải pháp tương ứng.

① Sự chênh lệch giữa quy định và thực tiễn ở địa phương

Ngay cả những giao dịch mà pháp luật không yêu cầu phê duyệt M&A, một số cơ quan có thẩm quyền ở địa phương vẫn có thể yêu cầu "phê duyệt trước".

📌 Ví dụ: Trường hợp doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài chuyển nhượng 40% phần vốn góp cho một nhà đầu tư nước ngoài khác, do không có sự thay đổi về tỷ lệ vốn góp của người nước ngoài trong doanh nghiệp, về nguyên tắc không cần phê duyệt. Tuy nhiên, trên thực tế, một số địa phương vẫn yêu cầu đăng ký M&A.

② Hiểu lầm về chủ thể thực hiện thủ tục

Khoản 2 Điều 26 Luật Đầu tư quy định "nhà đầu tư nước ngoài thực hiện đăng ký", nên trên thực tế nhiều trường hợp hiểu lầm rằng "chính nhà đầu tư nước ngoài là người nộp hồ sơ".

📌 Cách hiểu đúng: Theo Nghị định số 31/2021/NĐ-CP, chủ thể nộp hồ sơ là "doanh nghiệp Việt Nam nhận vốn góp của nhà đầu tư nước ngoài".
Nói cách khác, doanh nghiệp Việt Nam là đối tượng của giao dịch phải là bên thực hiện thủ tục xin chấp thuận việc nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần.

③ Vấn đề thực tiễn liên quan đến hình thức hồ sơ và "văn bản thỏa thuận nguyên tắc"

Hồ sơ cơ bản cần nộp bao gồm đơn đăng ký góp vốn, hồ sơ pháp lý của các bên, văn bản thỏa thuận... nhưng có sự chênh lệch giữa kỳ vọng của cơ quan hành chính và thực tiễn về hình thức "văn bản thỏa thuận M&A" (cơ quan có thẩm quyền tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh về cơ bản đã hiểu rõ vấn đề này, nhưng cơ quan có thẩm quyền ở các địa phương khác thường rất cứng nhắc)

📌 Có trường hợp, doanh nghiệp đã ký hợp đồng chuyển nhượng cổ phần (SPA) chính thức và định nộp làm hồ sơ đính kèm, nhưng cơ quan có thẩm quyền từ chối tiếp nhận với lý do "hợp đồng chính thức là quá sớm".

④ Thách thức về thời gian thẩm định và lập kế hoạch

Về mặt pháp luật, thời gian thẩm định được quy định là 15 ngày làm việc, nhưng trên thực tế không ít trường hợp vượt quá thời hạn này.

Đặc biệt, trong các trường hợp sau, cơ quan thẩm định thường phải xin ý kiến bổ sung, khiến thời gian kéo dài:

Doanh nghiệp mục tiêu có quyền sử dụng đất tại khu vực nhạy cảm (khu vực trọng yếu về quốc phòng, an ninh)
Đối tượng đầu tư thuộc ngành nghề kinh doanh có điều kiện

📌 Trong các trường hợp này, cơ quan có thẩm quyền phải xin ý kiến của Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng, và việc thẩm định sẽ tạm hoãn cho đến khi có phản hồi, do đó có trường hợp kéo dài hơn 20 ngày làm việc.

※ Khi thực hiện thủ tục phê duyệt M&A tại Đà Nẵng và các tỉnh lân cận, cơ quan có thẩm quyền chắc chắn sẽ gửi hồ sơ cho công an để thẩm tra, và chỉ quyết định phê duyệt M&A sau khi có kết quả thẩm tra đó. Do đó, khi thực hiện phê duyệt M&A tại Đà Nẵng và các tỉnh lân cận, doanh nghiệp cần dự trù lịch trình dư dả.

05 - Dành cho doanh nghiệp Nhật Bản: lời khuyên thực tiễn để thủ tục M&A tại Việt Nam thành công

Coi yêu cầu mở thủ tục phá sản là "biện pháp cuối cùng"

Yêu cầu mở thủ tục phá sản nên được coi là biện pháp cuối cùng, chỉ thực hiện sau khi đã sử dụng hết các biện pháp như đàm phán, gia hạn trả nợ, khởi kiện thông thường.
Đặc biệt nên chỉ cân nhắc trong trường hợp số nợ lớn và có dấu hiệu rõ ràng cho thấy bên nợ mất khả năng thanh toán.

Thẩm định trước tình hình tài chính của bên nợ

Trước khi nộp đơn yêu cầu, cần thu thập tối đa các thông tin về tài chính, hoạt động kinh doanh sau:

Có hoạt động kinh doanh hay không, doanh thu, quy mô tài sản, dòng tiền
Có bị chủ nợ khác khởi kiện hay không
Có dấu hiệu chậm trả nợ vay ngân hàng hoặc phá sản hay không

➡ Nếu nộp đơn yêu cầu phá sản đối với một doanh nghiệp có nền tảng tài chính lành mạnh, khả năng cao Tòa án sẽ bác đơn, do đó cần điều tra kỹ trước khi thực hiện.

Chuẩn bị đầy đủ bằng chứng và hồ sơ cần thiết cho đơn yêu cầu

✅ Tài liệu chứng minh thời điểm phát sinh nợ và việc chậm trả từ 3 tháng trở lên
✅ Văn bản đòi nợ (thư nhắc nợ, thư bảo đảm...)
✅ Bằng chứng cho thấy không có thỏa thuận gia hạn hoặc lập lại lịch trả nợ
(※Nếu có, Tòa án có thể nhận định bên nợ "có thiện chí trả nợ")

➡ Ngoài ra, nếu doanh nghiệp có ý định yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc tham gia hội nghị chủ nợ, cần chuẩn bị các hồ sơ liên quan.

Dự liệu trước phản ứng của bên nợ

Doanh nghiệp bị nộp đơn có thể có các phản ứng sau:

✅ Khẳng định "không mất khả năng thanh toán" bằng cách trả gấp một phần nợ
✅ Phản kiện với lý do "yêu cầu không có căn cứ" (phỉ báng danh dự, cản trở kinh doanh...)

➡ Đối với doanh nghiệp Nhật Bản, nếu bên đối tác đưa ra kế hoạch trả nợ chân thành, cần linh hoạt xem xét cả việc rút đơn yêu cầu.
Vì mục tiêu là "thu hồi công nợ" chứ không phải bản thân việc thắng kiện.

Xử lý khi chính doanh nghiệp mình trở thành bên bị yêu cầu

Nếu pháp nhân Việt Nam của doanh nghiệp mình bị nộp đơn yêu cầu phá sản với lý do khó khăn tài chính, cần thực hiện các biện pháp sau:

✅ Nhanh chóng trả một phần hoặc toàn bộ khoản nợ để chứng minh "có khả năng thanh toán"
✅ Phối hợp với luật sư để trình kế hoạch tái cơ cấu, kế hoạch huy động vốn
✅ Chứng minh trước Tòa án rằng doanh nghiệp không thuộc tình trạng phá sản

➡ Việc ứng phó nhanh chóng và công khai thông tin một cách thiện chí sẽ giúp duy trì quan hệ tin cậy và uy tín lâu dài.

Yêu cầu mở thủ tục phá sản tại Việt Nam là một công cụ mạnh mẽ để thúc đẩy thu hồi công nợ, nhưng đồng thời cũng là một quy trình phức tạp kèm theo rủi ro pháp lý và rủi ro về uy tín.

✔️ Yêu cầu mở thủ tục phá sản chỉ hiệu quả khi bên nợ rõ ràng đang mất khả năng thanh toán
❌ Việc nộp đơn đối với doanh nghiệp vẫn đang hoạt động kinh doanh bình thường có thể phản tác dụng và gây rủi ro tố tụng

📌 Doanh nghiệp Nhật Bản cần phối hợp với luật sư và các chuyên gia khác, xây dựng chiến lược quản lý công nợ cân bằng giữa lợi ích tổng thể và rủi ro.

➡ Với phán đoán pháp lý đúng đắn và cách ứng xử phù hợp trong thực tiễn, doanh nghiệp có thể vừa thu hồi được công nợ, vừa bảo đảm uy tín và sự phát triển bền vững của hoạt động kinh doanh tại địa phương.