Thủ tục phá sản doanh nghiệp tại Việt Nam: Thực trạng và những vướng mắc trong thực tiễn

Bài viết phân tích toàn cảnh thủ tục phá sản doanh nghiệp tại Việt Nam và những vướng mắc trong thực tiễn, do luật sư người Việt Nam trình bày dễ hiểu trên cơ sở khung pháp lý, án lệ và thực tiễn áp dụng mới nhất. Từ khi nộp đơn yêu cầu phá sản đến xử lý tài sản, làm việc với chủ nợ, bài viết hệ thống hóa các lưu ý theo từng bước và chỉ ra hướng xử lý mà doanh nghiệp Nhật Bản nên thực hiện. Chúng tôi có nhiều kinh nghiệm tư vấn, hỗ trợ về giải thể theo thủ tục pháp lý, nộp đơn yêu cầu phá sản, các phương án tái cơ cấu doanh nghiệp tại Việt Nam. Chúng tôi có thế mạnh trong việc đưa ra chiến lược xử lý nhằm tối đa hóa lợi ích của khách hàng, bao gồm cả việc thu hồi nợ và phân tích trách nhiệm của người quản lý doanh nghiệp.

Đối với doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam, thủ tục phá sản thường được coi là phương án cuối cùng, song trên thực tế, thủ tục pháp lý cũng như những vướng mắc thực tiễn liên quan chưa được nhiều doanh nghiệp hiểu rõ. Luật Phá sản được ban hành năm 2004 và được sửa đổi vào năm 2013, nhưng số lượng đơn yêu cầu phá sản được thụ lý vẫn còn hạn chế, đồng thời cũng có những vấn đề như hành vi gian dối, tẩu tán tài sản khi doanh nghiệp nộp đơn yêu cầu phá sản. Bài viết này trình bày chi tiết những thông tin cơ bản, khung pháp lý, số liệu thống kê mới nhất về thủ tục phá sản tại Việt Nam, cũng như những vướng mắc thực tiễn mà doanh nghiệp phải đối mặt.

01 - Ai có quyền và nghĩa vụ nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản?

Khi doanh nghiệp lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán, những chủ thể sau đây có quyền hoặc nghĩa vụ nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản.

Định nghĩa về mất khả năng thanh toán:

Mất khả năng thanh toán là tình trạng doanh nghiệp, hợp tác xã không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ trong thời hạn 3 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán.

Người có quyền, nghĩa vụ nộp đơn:

Chủ nợ không có bảo đảm và chủ nợ có bảo đảm một phần
Khi hết thời hạn 3 tháng kể từ ngày khoản nợ đến hạn mà doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ thanh toán.
Người lao động, công đoàn cơ sở, công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở
Khi doanh nghiệp không thanh toán tiền lương và các khoản nợ khác đối với người lao động trong thời hạn 3 tháng kể từ ngày đến hạn.
Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp
Người đại diện có trách nhiệm pháp lý.
Chủ sở hữu chính của doanh nghiệp
Chủ doanh nghiệp tư nhân, Chủ tịch Hội đồng quản trị công ty cổ phần, người đại diện của công ty trách nhiệm hữu hạn (một thành viên hoặc nhiều thành viên).
Cổ đông hoặc nhóm cổ đông
Trường hợp sở hữu từ 20% số cổ phần phổ thông trở lên liên tục trong thời hạn 6 tháng trở lên.
Cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu dưới 20% số cổ phần phổ thông cũng có quyền nộp đơn yêu cầu khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, theo điều kiện quy định tại điều lệ công ty.

Lưu ý thực tiễn:
Thủ tục phá sản là phương thức chính thức để xử lý khó khăn về tài chính của doanh nghiệp. Việc hiểu đúng quy trình pháp lý và người có quyền nộp đơn thực hiện đúng quyền của mình sẽ bảo đảm tính minh bạch và công bằng của thủ tục.

02 - Trình tự thủ tục phá sản

Những lưu ý khi nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản

Trường hợp doanh nghiệp tự mình nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản, cần đính kèm các tài liệu, hồ sơ sau đây để chứng minh tình trạng mất khả năng thanh toán:

Tài liệu, hồ sơ cần thiết:

Báo cáo tài chính trong 3 năm gần nhất
Trường hợp doanh nghiệp, hợp tác xã hoạt động chưa đủ 3 năm kể từ ngày thành lập, phải nộp báo cáo tài chính của toàn bộ thời gian hoạt động.
Văn bản giải trình nguyên nhân dẫn đến mất khả năng thanh toán
Giải trình chi tiết nguyên nhân dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán.
Báo cáo kết quả các biện pháp đã thực hiện để khắc phục tình trạng mất khả năng thanh toán (kể cả trường hợp không khắc phục được).
Danh sách chi tiết tài sản và nơi có tài sản
Danh sách ghi rõ toàn bộ tài sản mà doanh nghiệp, hợp tác xã sở hữu và nơi có tài sản đó.
Danh sách chủ nợ và người mắc nợ
Danh sách ghi rõ họ tên, địa chỉ, số nợ, tình trạng có bảo đảm hay không (không có bảo đảm, có bảo đảm một phần, v.v.) của chủ nợ và người mắc nợ.
Tài liệu, hồ sơ liên quan đến việc thành lập doanh nghiệp
Toàn bộ các tài liệu liên quan đến việc thành lập và đăng ký doanh nghiệp, hợp tác xã.
Kết quả định giá hoặc thẩm định giá tài sản (nếu có)
Nếu có tài liệu định giá, thẩm định giá đối với tài sản còn lại, phải đính kèm.

03 - Thực trạng thủ tục phá sản doanh nghiệp tại Việt Nam

Tình hình thụ lý các vụ việc phá sản

Luật Phá sản tại Việt Nam được ban hành năm 2004 và được sửa đổi vào năm 2013, nhưng số lượng đơn yêu cầu phá sản kể từ đó đến nay vẫn còn hạn chế. Cụ thể, số vụ việc được thụ lý trong giai đoạn từ năm 2004 đến khi sửa đổi luật năm 2013 là 336 vụ, còn trong giai đoạn từ năm 2014 đến ngày 30/9/2023 là 1.510 vụ.

Tình hình xử lý các vụ việc phá sản

Trong giai đoạn từ ngày 1/1/2015 đến ngày 30/9/2023, Tòa án nhân dân (TAND) Việt Nam đã xử lý 1.510 vụ việc phá sản, cụ thể như sau.

Quyết định mở thủ tục phá sản: 554 vụ
Trả lại đơn yêu cầu: 66 vụ (trong đó có 1 vụ do người nộp đơn tự rút đơn yêu cầu)
Quyết định không mở thủ tục phá sản: 234 vụ
Quyết định tuyên bố phá sản: 150 vụ (trong đó có 44 vụ theo thủ tục rút gọn)
Quyết định đình chỉ thủ tục phá sản: 49 vụ
Khiếu nại, kiến nghị xem xét lại: 12 vụ khiếu nại đối với quyết định mở/không mở thủ tục, 14 vụ khiếu nại đối với quyết định tuyên bố phá sản
Áp dụng thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh: 6 vụ

Tình hình thi hành các khoản nợ

Theo số liệu thống kê của Bộ Tư pháp Việt Nam, trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2023, tổng giá trị các khoản nợ và tỷ lệ thi hành trong các vụ việc phá sản tăng dần qua từng năm. Ví dụ:

Năm 2015:
Số vụ đã xử lý: 42 vụ
Tổng giá trị nợ: 30,5 tỷ đồng
Số vụ có điều kiện thi hành: 13 vụ (15,5 tỷ đồng)
Tỷ lệ thi hành: 84,62% (tính theo giá trị là 56,51%)
Năm 2023:
Số vụ đã xử lý: 324 vụ
Tổng giá trị nợ: 219,88 tỷ đồng
Số vụ có điều kiện thi hành: 202 vụ (171,05 tỷ đồng)
Tỷ lệ thi hành: 31,68% (tính theo giá trị là 87,90%)

Vấn đề thực tiễn

Hành vi gian dối:
Có những trường hợp bên mắc nợ chuyển nhượng tài sản chủ yếu cho bên thứ ba trước khi nộp đơn yêu cầu phá sản nhằm làm giảm giá trị tài sản. Điều này làm tăng gánh nặng cho chủ nợ trong việc xử lý hành vi tẩu tán tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ, gây khó khăn cho việc thu hồi nợ.
Doanh nghiệp mắc nợ tự nộp đơn yêu cầu phá sản:
Đặc biệt, trong trường hợp chính bên mắc nợ nộp đơn yêu cầu phá sản, có những trường hợp áp dụng các biện pháp, thương lượng không trung thực nhằm mục đích được miễn trừ nghĩa vụ.
Xu hướng chung

Phần lớn các doanh nghiệp đã được mở thủ tục phá sản đều đã mất khả năng thanh toán từ trước đó, và thông thường không còn tài sản để chủ nợ có thể thu hồi nợ một cách thỏa đáng.