Diễn biến mới nhất và khung pháp lý của thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam

Chúng tôi cung cấp tư vấn pháp lý chuyên sâu trong lĩnh vực môi trường, năng lượng tái tạo và giao dịch carbon, đặc biệt có nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong việc hỗ trợ doanh nghiệp Nhật Bản thu nhận và khai thác tín chỉ carbon khi đầu tư, mở rộng hoạt động tại Việt Nam. Bài viết này phân tích chi tiết diễn biến mới nhất của thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam cũng như khung pháp lý liên quan đến đăng ký, giao dịch và xử lý thuế. Bài viết cung cấp thông tin mới nhất, hữu ích cho việc ra quyết định đầu tư và kinh doanh, dành cho những ai quan tâm đến diễn biến thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam, chế độ pháp lý về giao dịch carbon, chiến lược carbon của doanh nghiệp năng lượng tái tạo, sự khác biệt giữa cơ chế VCM và CDM, cũng như rủi ro về thuế trong đăng ký giao dịch carbon.

01 - Tín chỉ carbon là gì? Công cụ quan trọng để cắt giảm khí nhà kính

Tín chỉ carbon (carbon credit) là một loại chứng chỉ có thể giao dịch thương mại, thể hiện quyền được phát thải 1 tấn CO2 hoặc khí nhà kính (GHG) tương đương CO2 của doanh nghiệp, tổ chức. Theo khoản 35 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 của Việt Nam, đây là công cụ quan trọng nhằm quản lý lượng phát thải GHG trong các ngành công nghiệp.

【Cơ chế vận hành của tín chỉ carbon】

Mỗi doanh nghiệp, cơ sở sản xuất được ấn định một hạn mức phát thải khí nhà kính. Nếu lượng phát thải vượt quá hạn mức, doanh nghiệp phải nộp phí bảo vệ môi trường hoặc mua thêm tín chỉ carbon để tuân thủ tiêu chuẩn môi trường.
Nếu lượng phát thải thấp hơn mức chuẩn, doanh nghiệp có thể bán phần tín chỉ carbon chưa sử dụng trên thị trường để thu lợi ích kinh tế. Nhờ đó, hoạt động giao dịch tín chỉ carbon giữa các doanh nghiệp trở nên sôi động hơn, thúc đẩy các biện pháp bảo vệ môi trường bền vững.

【Vai trò của sàn giao dịch tín chỉ carbon】

Sàn giao dịch tín chỉ carbon là nền tảng trung tâm của thị trường, quản lý hoạt động mua bán tín chỉ carbon giữa các doanh nghiệp, giao dịch hạn ngạch phát thải GHG, đấu giá, cho vay, hoàn trả và chuyển nhượng. Theo khoản 12 Điều 3 Nghị định số 06/2022/NĐ-CP, sàn giao dịch này bảo đảm tính minh bạch, thúc đẩy việc phân bổ tín chỉ một cách tối ưu, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp triển khai các biện pháp giảm phát thải hiệu quả hơn.

02 - Tổng quan về thị trường tín chỉ carbon

2.1. Toàn cảnh thị trường tín chỉ carbon

Trên thị trường tín chỉ carbon, có hai loại đối tượng giao dịch chính: hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG) và tín chỉ carbon.

① Hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG) là gì?

Hạn ngạch phát thải khí nhà kính (quyền phát thải) là lượng CO2 mà quốc gia, doanh nghiệp hoặc cá nhân được phép phát thải trong một khoảng thời gian nhất định. Lượng phát thải được tính theo đơn vị 1 tấn CO2 (hoặc CO2 quy đổi) và được quản lý dưới hình thức Chính phủ phân bổ cho doanh nghiệp.

Doanh nghiệp có thể phát thải CO2 trong phạm vi hạn ngạch được cấp, nhưng nếu vượt quá hạn ngạch thì phải mua thêm hạn ngạch từ doanh nghiệp khác. Do đó, tại EU (Liên minh châu Âu) và Hoa Kỳ - nơi thị trường carbon đã phát triển lâu năm - giá hạn ngạch phát thải tăng rất cao. Nếu không nỗ lực cắt giảm phát thải, doanh nghiệp sẽ phải gánh chi phí lớn để mua quyền phát thải.

② Tín chỉ carbon tự nguyện là gì?

Đối tượng giao dịch còn lại là tín chỉ carbon, được hình thành khi doanh nghiệp, tổ chức đầu tư vào các dự án giảm phát thải khí nhà kính (ví dụ như trồng rừng, triển khai năng lượng tái tạo...) và lượng giảm phát thải được Chính phủ hoặc tổ chức quốc tế chứng nhận, sau đó được giao dịch trên thị trường dưới dạng tín chỉ carbon.

Tín chỉ carbon thuộc thị trường tự nguyện, giá thường thấp hơn tương đối so với hạn ngạch phát thải. Nguyên nhân là do giá trị của tín chỉ khác nhau tùy theo phương thức giảm phát thải (loại công nghệ và quy mô đầu tư). Ví dụ, tín chỉ từ dự án trồng rừng và tín chỉ từ công nghệ giảm phát thải cao cấp sẽ có mức giá chênh lệch.

③ Xu hướng thị trường carbon trên thế giới

Hiện nay, 58 quốc gia trên thế giới đã áp dụng thị trường tín chỉ carbon, và 27 quốc gia áp dụng thuế carbon. Ngoài ra, một số quốc gia áp dụng đồng thời cả cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải và thuế carbon nhằm thực hiện chính sách môi trường toàn diện hơn.

Như vậy, thị trường tín chỉ carbon đang mở rộng trên phạm vi toàn cầu, và nếu doanh nghiệp khai thác tốt thị trường này, không chỉ có thể tuân thủ quy định môi trường mà còn có thể xây dựng hoạt động kinh tế bền vững và mô hình lợi nhuận mới.

2.2. Thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam

① Định nghĩa

Thị trường tín chỉ carbon trong nước của Việt Nam được hiểu là hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG), cũng như hoạt động giao dịch dựa trên cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon trong và ngoài nước. Các giao dịch này được thực hiện theo quy định pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

② Chủ thể tham gia thị trường

Chủ thể tham gia thị trường tín chỉ carbon bao gồm:

Các cơ sở thuộc danh mục phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính do Chính phủ chỉ định (theo danh sách đối tượng phát thải do Thủ tướng Chính phủ ban hành)
Các tổ chức tham gia cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon trong và ngoài nước
Doanh nghiệp, cá nhân tham gia giao dịch, đầu tư hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon

③ Xác nhận tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải

Để tham gia giao dịch trên thị trường, cần thực hiện thủ tục xác nhận tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải khí nhà kính.

Người đề nghị xác nhận (doanh nghiệp, cá nhân) nộp hồ sơ đề nghị xác nhận thông qua Hệ thống dịch vụ công trực tuyến của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Bộ Tài nguyên và Môi trường phê duyệt giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon đáp ứng các điều kiện sau:
Tín chỉ phát sinh từ dự án theo cơ chế trao đổi tín chỉ carbon trong và ngoài nước
Hạn ngạch phát thải khí nhà kính (được xác định dựa trên mục tiêu giảm phát thải quốc gia, kết quả kiểm kê và tình hình giảm phát thải của từng cơ sở)
Quy trình thủ tục xác nhận:
Doanh nghiệp, cá nhân nộp hồ sơ đề nghị xác nhận trực tuyến (Mẫu số 01) theo quy định tại Nghị định số 06/2022/NĐ-CP.
Sau khi tiếp nhận hồ sơ, trong thời hạn 15 ngày làm việc, Bộ Tài nguyên và Môi trường thẩm định và cấp giấy xác nhận. Trường hợp từ chối, phải nêu rõ lý do.

④ Phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính

Chính phủ xác định hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2026-2030 và cho từng năm, phân bổ cho các cơ sở thuộc diện phải kiểm kê khí nhà kính. Việc phân bổ được xác định dựa trên các yếu tố sau:

Kết quả kiểm kê khí nhà kính của quốc gia và từng ngành
Kết quả kiểm kê phát thải của từng doanh nghiệp
Mục tiêu và kế hoạch giảm phát thải mới nhất
Tiêu chí theo Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ

⑤ Giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon

Theo Nghị định số 06/2022/NĐ-CP, việc giao dịch tín chỉ carbon được thực hiện thông qua thị trường giao dịch tín chỉ carbon (thị trường giao dịch hạn ngạch phát thải).

Các hoạt động có thể giao dịch:
Đấu giá hạn ngạch phát thải: Ngoài hạn ngạch được Chính phủ phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch thông qua đấu giá.
Chuyển hạn ngạch (chuyển tiếp): Hạn ngạch chưa sử dụng của năm trước có thể được chuyển sang các năm tiếp theo.
Vay hạn ngạch: Có thể sử dụng trước hạn ngạch của năm sau.
Sử dụng tín chỉ carbon: Sử dụng tín chỉ carbon thu được từ dự án để bù trừ phần vượt hạn ngạch (tuy nhiên, mức trần là 10% tổng hạn ngạch).
Các yêu cầu quản lý bổ sung:
Trường hợp doanh nghiệp ngừng hoạt động, giải thể, phá sản, Chính phủ sẽ tự động thu hồi hạn ngạch đã phân bổ.
Khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện hoàn trả hạn ngạch chưa sử dụng cho Chính phủ (góp phần đạt mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính quốc gia).
Sau khi kết thúc mỗi giai đoạn cam kết, phát sinh nghĩa vụ thanh toán đối với phần phát thải vượt hạn ngạch (nếu chưa thanh toán, sẽ bị trừ vào hạn ngạch của kỳ tiếp theo).

03 - Hoàn thiện pháp lý và định hướng phát triển thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam

3.1. Lộ trình phát triển và thời điểm triển khai thị trường tín chỉ carbon

Hiện nay, theo Nghị định số 06/2022/NĐ-CP, thị trường tín chỉ carbon của Việt Nam đang được hoàn thiện theo từng bước qua 3 giai đoạn.

【Lộ trình phát triển thị trường tín chỉ carbon】

① Giai đoạn chuẩn bị (2021-2025)

Hoàn thiện quy chế quản lý tín chỉ carbon và cơ chế giao dịch
Làm rõ quy tắc giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG) và tín chỉ carbon
Xây dựng quy chế vận hành thị trường giao dịch tín chỉ carbon
Thí điểm cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon trong và ngoài nước
Triển khai thí điểm tại các lĩnh vực có tiềm năng
Xây dựng quy tắc giao dịch phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên
Nâng cao năng lực và nhận thức của các chủ thể tham gia thị trường
Triển khai chương trình giáo dục, đào tạo cho doanh nghiệp

② Giai đoạn vận hành thí điểm (2026-2027)

Vận hành thí điểm thị trường giao dịch tín chỉ carbon
Vận hành thử nghiệm nền tảng giao dịch, kiểm nghiệm các vấn đề phát sinh
Điều chỉnh cơ chế hình thành giá và quy tắc giao dịch

③ Giai đoạn vận hành chính thức (từ năm 2028 trở đi)

Chính thức vận hành thị trường tín chỉ carbon (năm 2028)
Triển khai chính thức cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải của doanh nghiệp (ETS: Emissions Trading System)
Xây dựng môi trường để tất cả doanh nghiệp, tổ chức thuộc diện điều chỉnh có thể tham gia giao dịch
Kết nối thị trường trong nước với thị trường quốc tế
Tích hợp với thị trường tín chỉ carbon của ASEAN và thế giới
Áp dụng các cơ chế bù trừ carbon quốc tế

3.2. Định hướng phát triển thị trường tín chỉ carbon

Để vận hành ổn định và tăng trưởng bền vững cho thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam, ba định hướng sau đây được đề ra.

① Xác định tín chỉ carbon là một loại hàng hóa

Nhận thức tín chỉ carbon không chỉ là công cụ bảo vệ môi trường, mà còn là tài sản có thể giao dịch trên thị trường
Việc coi tín chỉ carbon là công cụ tài chính được kỳ vọng sẽ thúc đẩy đầu tư và nâng cao tính thanh khoản của thị trường

② Làm rõ quyền sở hữu đối với tín chỉ carbon nhằm phòng ngừa tranh chấp

Quy định rõ ràng quyền sở hữu đối với tín chỉ carbon đã phát hành
Bảo đảm quyền pháp lý của doanh nghiệp, cá nhân đối với tín chỉ carbon đã thu nhận
Xác lập cơ chế chứng minh quyền sở hữu, ghi nhận lịch sử giao dịch, và thiết lập cơ chế kiểm toán độc lập của bên thứ ba

③ Luật hóa quy trình phát hành, giao dịch tín chỉ carbon

Quy định rõ ràng bằng văn bản các quy tắc về đăng ký, giao dịch, lưu thông tín chỉ carbon
Quy định chi tiết về thủ tục phát hành, quy trình chứng nhận và phương thức giao dịch
Bảo đảm tính minh bạch của thị trường, phòng ngừa giao dịch bất hợp pháp

Chính phủ Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý, hướng tới việc vận hành chính thức thị trường tín chỉ carbon vào năm 2028.
Để thị trường vận hành ổn định, việc tài sản hóa tín chỉ carbon, làm rõ quyền sở hữu và luật hóa quy tắc giao dịch là những yếu tố không thể thiếu.

Để thích ứng với những thay đổi của thị trường trong thời gian tới, doanh nghiệp cần chuẩn bị ba nội dung sau:

Tăng cường giám sát phát thải khí nhà kính: Xây dựng hệ thống quản lý phát thải nội bộ của doanh nghiệp
Chiến lược thu nhận tín chỉ carbon: Xây dựng kế hoạch tự nguyện giảm phát thải và kế hoạch mua tín chỉ
Thu thập thông tin thị trường giao dịch và thích ứng quy tắc: Nắm bắt chế độ pháp luật Việt Nam và tình hình kết nối với thị trường quốc tế

Thị trường tín chỉ carbon, cùng với xu hướng tăng cường quy định môi trường trong tương lai, đang mở ra tiềm năng to lớn như một cơ hội kinh doanh mới.

Các đầu việc cần chuẩn bị

■ Tìm hiểu sự khác biệt giữa cơ chế VCM (thị trường tự nguyện) và CDM để chọn hướng tham gia phù hợp

■ Rà soát khung pháp lý về đăng ký, giao dịch tín chỉ carbon mới nhất tại Việt Nam

■ Chuẩn bị hồ sơ pháp lý và thuế cho hoạt động thu nhận, khai thác tín chỉ carbon

■ Tham vấn luật sư khi mở rộng hoạt động kinh doanh liên quan đến carbon tại Việt Nam