Thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam: Quy định pháp lý mới nhất và những thách thức
Bài viết phân tích hiện trạng cơ chế tín chỉ carbon tại Việt Nam cùng những động thái mới nhất của Chính phủ trong việc hoàn thiện quy định pháp lý và xây dựng thị trường. Bài viết cũng hệ thống hóa các lưu ý về giao dịch hạn ngạch phát thải của doanh nghiệp, cơ chế đăng ký dự án và sự tham gia của vốn đầu tư nước ngoài, nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho hoạt động thực tiễn của các doanh nghiệp Nhật Bản hướng tới quản trị phát triển bền vững. Chúng tôi có thế mạnh trong tư vấn pháp lý cho các dự án ESG và môi trường, xử lý toàn diện từ hợp đồng giao dịch tín chỉ phát thải, xác minh sự phù hợp với quy định pháp luật, cho đến hỗ trợ đàm phán với cơ quan nhà nước. Chúng tôi hỗ trợ đa chiều tính khả thi của mô hình kinh doanh carbon từ góc độ pháp lý và thuế.
Thị trường tín chỉ carbon là một trong những lĩnh vực đầu tư bền vững đang thu hút sự chú ý trên toàn cầu. Đặc biệt tại Việt Nam, cùng với việc tăng cường chính sách môi trường, hoạt động giao dịch tín chỉ carbon đang ngày càng sôi động. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp lý mới nhất, những thách thức thực tiễn và cơ hội đầu tư liên quan đến thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam.
Nhằm kiểm soát phát thải khí nhà kính (GHG), Chính phủ Việt Nam đang từng bước triển khai việc xây dựng thị trường carbon và áp dụng cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS). Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ban hành năm 2022 đã làm rõ khung pháp lý cho thị trường trong nước, quy định về cơ chế giao dịch, trao đổi tín chỉ carbon, thủ tục đăng ký cũng như các vấn đề về thuế. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, đòi hỏi doanh nghiệp và nhà đầu tư phải có cách tiếp cận thận trọng.
01 - Hiện trạng thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam
1 - 1
Tiềm năng của thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam
Việt Nam có tiềm năng lớn để phát triển thị trường tín chỉ carbon. Bên cạnh việc giảm phát thải khí nhà kính theo hướng bảo vệ môi trường, đây còn là cơ hội để doanh nghiệp và tổ chức thu được lợi ích tài chính cũng như thúc đẩy đổi mới công nghệ.
Theo báo cáo của Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Tài nguyên và Môi trường (MONRE), Việt Nam đứng thứ 4 thế giới về số lượng dự án theo Cơ chế phát triển sạch (CDM), với 258 dự án được Ban chấp hành CDM của Liên hợp quốc phê duyệt và 13 chương trình hoạt động CDM. Nhờ đó, tiềm năng phát hành tín chỉ carbon có thể lên tới 140 triệu tấn CO2 quy đổi.
Bên cạnh CDM, Việt Nam còn có 17 dự án được chứng nhận theo Tiêu chuẩn vàng (Gold Standard), với hơn 3 triệu tín chỉ đã được giao dịch trên thị trường quốc tế. Ngoài ra, 24 dự án được thẩm định theo Tiêu chuẩn carbon Việt Nam (VCM - Vietnam Carbon Market) trong nước đã phát hành hơn 600.000 tín chỉ.
Hơn nữa, theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, mỗi năm Việt Nam có tiềm năng bán ra thị trường quốc tế hơn 57 triệu tín chỉ, cho thấy khả năng phát triển thành một lĩnh vực kinh doanh mới đầy triển vọng.
1 - 2
Cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon
Để thích ứng với khung khổ giao dịch tín chỉ carbon quốc tế, Chính phủ Việt Nam đã làm rõ các quy định về giao dịch và cơ chế trao đổi tín chỉ carbon tại Nghị định số 06/2022/NĐ-CP.
Theo Nghị định này, tổ chức muốn triển khai chương trình, dự án sử dụng tín chỉ carbon trong nước theo cơ chế trao đổi, bù trừ (cơ chế tín chỉ carbon) dựa trên Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) hoặc các điều ước quốc tế khác, phải đăng ký với Bộ Tài nguyên và Môi trường (MONRE). Sau khi nhận hồ sơ, MONRE sẽ thẩm định và ra quyết định chấp thuận hoặc không chấp thuận, đồng thời thông báo kết quả, trong thời hạn tối đa 38 ngày làm việc.
Bên cạnh đó, đối với các chương trình, dự án tín chỉ carbon không thuộc khuôn khổ UNFCCC hay điều ước quốc tế, tổ chức thực hiện cũng phải đăng ký với Bộ Tài nguyên và Môi trường và báo cáo định kỳ hằng năm.
1 - 3
Các cơ chế tín chỉ carbon đã được triển khai tại Việt Nam
Tại Việt Nam, đã có một số cơ chế tín chỉ carbon được triển khai, tiêu biểu như sau:
✔ Cơ chế phát triển sạch (CDM: Clean Development Mechanism)
- Cơ chế được thiết lập theo khuôn khổ Nghị định thư Kyoto
- Khoảng 300 dự án CDM tại Việt Nam đã được Liên hợp quốc đăng ký và triển khai
- Trong đó hơn 150 dự án đã phát hành và giao dịch 40,2 triệu tín chỉ carbon
✔ Cơ chế tín chỉ chung song phương (JCM: Joint Crediting Mechanism)
- Cơ chế giao dịch tín chỉ carbon theo hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản
- 14 dự án JCM đã được phê duyệt và đang vận hành
- Chủ yếu được áp dụng trong các lĩnh vực nâng cao hiệu quả năng lượng, tối ưu hóa quy trình sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và quản lý chất thải
02 - Những thách thức đối với thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam
Trên thực tế, sự phát triển của thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam vẫn còn tồn tại một số thách thức.
2 - 1
Thách thức trong việc kiểm kê khí nhà kính (tính toán lượng phát thải)
Ngày 18/1/2022, Chính phủ Việt Nam ban hành Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg, công bố danh mục các ngành, lĩnh vực phải thực hiện kiểm kê và báo cáo phát thải khí nhà kính. Theo đó, 6 lĩnh vực thuộc diện điều chỉnh gồm năng lượng, quy trình công nghiệp, nông nghiệp, quản lý chất thải...
Tuy nhiên, đối với lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất (AFOLU), vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể về cách tính toán lượng phát thải, và cũng chưa rõ chủ thể nào phải thực hiện việc kiểm kê. Ngoài ra, theo thống kê của Bộ Công Thương, khoảng 1.700 doanh nghiệp thuộc diện phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính, nhưng nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc triển khai do thiếu nguồn lực tài chính và chuyên môn.
2 - 2
Vấn đề chưa xác định hạn ngạch phát thải khí nhà kính tổng thể của quốc gia
Tại Việt Nam, mức trần (cap) tổng lượng phát thải khí nhà kính của quốc gia vẫn chưa được xác định rõ ràng, và hạn ngạch phát thải (phân bổ) cho từng doanh nghiệp cũng chưa được ấn định.
Nếu tình trạng này tiếp diễn, doanh nghiệp sẽ khó xác định được mức độ cắt giảm phát thải cần thực hiện, gây khó khăn cho việc hoạch định chiến lược môi trường dài hạn. Đồng thời, do chưa có hạn ngạch phát thải cho từng doanh nghiệp, cân bằng cung - cầu trên thị trường tín chỉ carbon có thể trở nên bất ổn, tiềm ẩn rủi ro biến động giá mạnh.
2 - 3
Cơ chế ETS (trao đổi hạn ngạch phát thải) và giá carbon chưa được hoàn thiện
Hiện nay, nhiều quốc gia đã áp dụng Hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS: Emissions Trading System) nhằm giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường. Ví dụ, tại Liên minh châu Âu (EU) hay Trung Quốc, doanh nghiệp muốn phát thải carbon phải mua hạn ngạch phát thải (tín chỉ carbon) từ Chính phủ. Nhờ cơ chế này, Chính phủ có thể huy động nguồn thu từ thị trường carbon để sử dụng cho các biện pháp bảo vệ môi trường.
Trong khi đó, Việt Nam vẫn chưa có cơ chế rõ ràng về việc sử dụng nguồn thu từ thị trường carbon. Chính phủ có thể bán tín chỉ carbon, nhưng lại thiếu hướng dẫn về cách sử dụng nguồn thu này. Điều này khiến nền tảng để thị trường carbon vận hành bền vững còn chưa đầy đủ, và doanh nghiệp cũng khó xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn.
2 - 4
Thiếu hạ tầng số và hệ thống quản lý dữ liệu
Thị trường tín chỉ carbon đòi hỏi phải đo lường và quản lý chính xác lượng phát thải. Tuy nhiên, tại Việt Nam, hạ tầng số phục vụ mục đích này chưa được đầu tư đầy đủ, khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn cả về mặt kỹ thuật lẫn tài chính trong việc giám sát và báo cáo phát thải một cách phù hợp.
2 - 5
Phân loại tài sản của tín chỉ carbon - Vị trí pháp lý chưa rõ ràng
Hiện nay, Việt Nam chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng để phân loại tín chỉ carbon (quyền phát thải carbon) là một loại tài sản cụ thể. Để xác lập giá trị của tín chỉ carbon, điều kiện tiên quyết là nó phải có địa vị pháp lý của một tài sản được pháp luật thừa nhận và bảo hộ.
Theo Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015 của Việt Nam, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Tài sản được phân loại thành bất động sản và động sản.
Dựa trên định nghĩa này, xét về vị trí pháp lý của tín chỉ carbon, có thể thấy:
✅ Tín chỉ carbon không phải là vật (theo Điều 110 đến Điều 114 Bộ luật Dân sự)
✅ Tín chỉ carbon không phải là tiền tệ (theo quy định của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam)
✅ Tín chỉ carbon không phải là giấy tờ có giá (không đáp ứng các điều kiện theo pháp luật ngân hàng)
Do đó, trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, có quan điểm cho rằng tín chỉ carbon có thể tạm thời được phân loại là một loại quyền tài sản, cụ thể hơn là quyền tài sản khác.
2 - 6
Vấn đề về thuế trong giao dịch tín chỉ carbon
Tín chỉ carbon là tài sản được mua bán trên thị trường, việc giao dịch tín chỉ carbon phát sinh lãi hoặc lỗ. Do đó, việc áp dụng thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế thu nhập doanh nghiệp (CIT) đối với việc chuyển nhượng, giao dịch tín chỉ carbon cần được xem xét. Tuy nhiên, hiện nay pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ ràng về chế độ thuế đối với giao dịch tín chỉ carbon.
Trong khi đó, ở phạm vi quốc tế, đã có một số quốc gia hoàn thiện chế độ thuế liên quan, có thể là những kinh nghiệm tham khảo hữu ích cho Việt Nam.
Về thuế đối với tín chỉ carbon, mỗi quốc gia áp dụng chính sách khác nhau. Dưới đây là một số ví dụ tiêu biểu.
Quốc gia
Cơ chế thuế
Pháp, Đức, Bỉ, Ba Lan
Áp dụng thuế giá trị gia tăng (VAT) đối với giao dịch tín chỉ carbon
Úc
Tín chỉ carbon được thu nhận hợp pháp không thuộc đối tượng chịu VAT. Chi phí thu nhận tín chỉ carbon được khấu trừ thuế, nhưng chỉ được áp dụng khấu trừ vào năm chuyển nhượng.
New Zealand
Chi phí thu nhận tín chỉ carbon không được khấu trừ thuế. Lợi nhuận từ việc chuyển nhượng thuộc đối tượng chịu thuế, phương pháp định giá áp dụng là dựa trên giá thu nhận.
Úc (phương pháp định giá thay thế)
Có thể áp dụng phương pháp định giá dựa trên giá thị trường.
Như trên, mỗi quốc gia áp dụng cách tiếp cận khác nhau, và cần lưu ý rằng phương pháp tính thuế cũng khác nhau theo từng giai đoạn giao dịch (thời điểm thu nhận, thời điểm nắm giữ, thời điểm chuyển nhượng).
Thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam là lĩnh vực được kỳ vọng sẽ tăng trưởng mạnh trong tương lai, nhưng ở thời điểm hiện tại, khung pháp lý vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, đòi hỏi doanh nghiệp và nhà đầu tư phải thận trọng khi gia nhập thị trường. Đặc biệt, vẫn còn nhiều vấn đề tồn đọng liên quan đến địa vị pháp lý của tín chỉ carbon, chế độ thuế áp dụng và việc nâng cao tính minh bạch của thị trường trong nước.
Tuy nhiên, Việt Nam có tiềm năng trở thành một cứ điểm quan trọng cho phát triển bền vững tại châu Á, và nếu khung pháp lý cho thị trường tín chỉ carbon tiếp tục được hoàn thiện, cơ hội đầu tư sẽ càng được mở rộng. Doanh nghiệp nếu nắm bắt được xu hướng mới nhất của thị trường và xây dựng chiến lược phù hợp, sẽ có thể tận dụng cơ hội kinh doanh mới để giảm gánh nặng môi trường đồng thời bảo đảm lợi nhuận.
Trong thời gian tới, việc theo dõi sát diễn biến chính sách của Chính phủ Việt Nam, tình hình phát triển của thị trường, cũng như sự kết nối với các cơ chế giao dịch carbon quốc tế sẽ là yếu tố quan trọng để xây dựng chiến lược đầu tư tối ưu. Đối với các doanh nghiệp và nhà đầu tư đang cân nhắc gia nhập thị trường Việt Nam, chúng tôi khuyến nghị mạnh mẽ việc nắm bắt các quy định pháp lý mới nhất và tham khảo ý kiến chuyên gia.
Các đầu việc cần chuẩn bị
■ Xác định dự án của công ty có đủ điều kiện đăng ký tín chỉ carbon hay không
■ Rà soát khung pháp lý mới nhất về giao dịch hạn ngạch phát thải
■ Chuẩn bị hợp đồng giao dịch tín chỉ phát thải tuân thủ quy định hiện hành
■ Đánh giá tính khả thi của mô hình kinh doanh carbon dưới góc độ pháp lý và thuế
■ Tham vấn luật sư khi đàm phán với cơ quan nhà nước về đăng ký dự án