Thỏa thuận cổ đông và chế độ "chủ sở hữu hưởng lợi": Tác động thực sự đối với doanh nghiệp Việt Nam

Tại Việt Nam, thỏa thuận giữa các cổ đông (thỏa thuận cổ đông / hợp đồng liên doanh / thỏa thuận thành viên) đã được sử dụng rộng rãi ngay từ trước khi doanh nghiệp được thành lập. Mặc dù pháp luật hiện hành không có định nghĩa rõ ràng về loại văn kiện này, nhưng nó gần như luôn xuất hiện trong các giao dịch góp vốn, M&A, từ các công ty khởi nghiệp cho đến các tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài quy mô lớn.

01 - Địa vị pháp lý của thỏa thuận giữa các cổ đông: liệu có đương nhiên ràng buộc công ty?
Thỏa thuận giữa các cổ đông không phải là "văn bản pháp lý chính thức" được quy định trong Luật Doanh nghiệp Việt Nam. Văn kiện này không có nghĩa vụ phải nộp hoặc công khai trong thủ tục hành chính, và các điều khoản mâu thuẫn với điều lệ công ty hoặc Luật Doanh nghiệp thậm chí có thể bị tòa án tuyên vô hiệu. Nếu muốn thỏa thuận này có hiệu lực ràng buộc đối với công ty, bắt buộc phải thiết kế các thủ tục về quản trị công ty tương ứng, chẳng hạn như chuyển hóa nội dung thỏa thuận thành chỉ thị đối với Hội đồng quản trị/Ban điều hành, hoặc đưa vào điều lệ công ty.

02 - Bước ngoặt mới từ chế độ "chủ sở hữu hưởng lợi" (Beneficial Owner)
Từ năm 2025, chế độ xác định "chủ sở hữu hưởng lợi" đã được triển khai. Tài liệu nội bộ của Bộ Tài chính chỉ rõ rằng quyền kiểm soát doanh nghiệp không chỉ phát sinh từ tỷ lệ sở hữu cổ phần/phần vốn góp, mà còn có thể phát sinh từ các thỏa thuận riêng tư như thỏa thuận giữa các cổ đông. Theo đó, thỏa thuận giữa các cổ đông được xác định là tài liệu quan trọng để xác định "người thực sự đang kiểm soát doanh nghiệp".

03 - Rủi ro pháp lý: bước sang thời kỳ mà "thỏa thuận nội bộ" không công khai trở thành vấn đề
Nếu một cá nhân thực tế đang kiểm soát công ty thông qua thỏa thuận giữa các cổ đông nhưng doanh nghiệp không kê khai thông tin này, hành vi đó có thể bị coi là cung cấp thông tin không chính xác và trở thành đối tượng bị xử lý hành chính hoặc chế tài.

Khuyến nghị thực tiễn cho doanh nghiệp: rà soát xem thỏa thuận giữa các cổ đông có mâu thuẫn với điều lệ công ty hay không; các điều khoản muốn ràng buộc công ty bắt buộc phải được chuyển hóa vào cơ chế quản trị; kiểm tra trước sự phù hợp với chế độ chủ sở hữu hưởng lợi; thực hiện thẩm định pháp lý (legal due diligence) ngay từ giai đoạn đầu của việc góp vốn/M&A.

Các đầu việc cần chuẩn bị

■ Rà soát lại thỏa thuận cổ đông hiện có, kiểm tra đã được đưa vào điều lệ công ty hay chưa

■ Kiểm tra thỏa thuận có tạo ra quyền kiểm soát thực chất khiến một bên bị coi là "chủ sở hữu hưởng lợi" hay không

■ Chuẩn bị kê khai thông tin chủ sở hữu hưởng lợi theo quy định mới từ năm 2025

■ Tham vấn luật sư để đảm bảo thỏa thuận cổ đông có hiệu lực ràng buộc thực sự với công ty