Quy định pháp luật về dịch vụ eLearning tại Việt Nam | Cẩm nang pháp lý mới nhất theo từng hình thức kinh doanh

Mục lục

Bài viết giải thích một cách hệ thống các yêu cầu pháp lý cần thiết để cung cấp dịch vụ eLearning tại Việt Nam. Đây là cẩm nang thực tiễn tổng hợp các quy định, giấy phép và lưu ý mới nhất theo từng loại hình dịch vụ giáo dục.

01 - Tổng quan và phân loại dịch vụ eLearning

.

Kể từ sau đại dịch COVID-19, phương thức eLearning tương tác đã nhanh chóng phổ biến và trở thành phương thức học tập quen thuộc đối với nhiều học sinh và phụ huynh tại Việt Nam. Đồng thời, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực giáo dục cũng đang phát triển, tạo nền tảng cho các hoạt động giáo dục từ xa xuyên biên giới và cung cấp các công cụ hỗ trợ giáo dục.

Tuy nhiên, khung pháp lý quy định cụ thể về giảng dạy trực tuyến và giáo dục từ xa tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện; các quy định liên quan được phân tán trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau và cũng thay đổi theo từng thời kỳ.

Hiện nay, giáo dục trực tuyến (eLearning) và các dịch vụ liên quan được cung cấp tại Việt Nam có thể được phân thành 3 nhóm chính như sau.

02 - Khung pháp lý đối với eLearning phi tương tác

Đối với "eLearning phi tương tác" - hình thức mà giảng viên không giảng dạy trực tuyến mà người học tự truy cập tài liệu để học - pháp luật Việt Nam hiện hành không xem đây là "dịch vụ giáo dục", bởi vì nhà cung cấp dịch vụ không thực hiện hành vi giảng dạy. Tùy theo nội dung, hình thức tài liệu cung cấp, hoạt động này được phân loại vào các nhóm ngành nghề sau đây, mỗi nhóm chịu sự điều chỉnh của quy định pháp luật khác nhau.

Trường hợp tự biên soạn, xuất bản, phát hành tài liệu (sách, giáo trình...)

Thuộc "dịch vụ xuất bản, phát hành ấn phẩm".

Việc xuất bản phải được thực hiện thông qua nhà xuất bản đã được cấp phép.
Mỗi ấn phẩm đều cần có giấy phép xuất bản riêng.
Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài không được phân phối trực tiếp (bán buôn) ấn phẩm, chỉ được phép bán lẻ (bán tại nhà sách, siêu thị).

Trường hợp cung cấp tài liệu do mình sở hữu như bài giảng ghi hình, khóa học video...

Thuộc "dịch vụ phân phối hàng hóa".

Các tài liệu này được coi là bản ghi âm, ghi hình; do Việt Nam chưa cam kết mở cửa lĩnh vực này cho nhà đầu tư nước ngoài, nên việc phân phối đòi hỏi phải có giấy phép và kênh phân phối cũng bị hạn chế.

Trường hợp phân phối nội dung của bên thứ ba (cung cấp nền tảng bán hàng)

Thuộc "dịch vụ thương mại điện tử".

Đây là dịch vụ cung cấp nền tảng bán hàng cho doanh nghiệp, cá nhân, phải tuân thủ Nghị định số 52/2013/NĐ-CP về thương mại điện tử (đã được sửa đổi, bổ sung).
Nhà cung cấp dịch vụ phải đăng ký website hoặc ứng dụng với vai trò là sàn giao dịch thương mại điện tử.
Người bán (người thực hiện bán hàng trên nền tảng) phải có giấy phép bán lẻ.

▶ Tổng kết:

eLearning phi tương tác được điều chỉnh bởi pháp luật về xuất bản, thương mại, chứ không phải pháp luật giáo dục. Nhà cung cấp dịch vụ cần lưu ý các hạn chế về nội dung tài liệu (không vi phạm thuần phong mỹ tục, đạo đức, không chứa thông tin bị cấm hoặc trái pháp luật), các nghĩa vụ trong thương mại điện tử, và các hạn chế về kênh phân phối; về nguyên tắc, các điều kiện, chứng chỉ trong lĩnh vực giáo dục không áp dụng.

03 - Khung pháp lý đối với eLearning tương tác

eLearning tương tác, tức hoạt động giáo dục dưới hình thức lớp học trực tuyến có sự tham gia đồng thời của giảng viên và người học, được xác định là một hình thức của "hoạt động giáo dục, đào tạo". Hiện tại chưa có luật thống nhất quy định trực tiếp việc mở lớp học trực tuyến, nhưng tùy theo tính chất chương trình giáo dục và chủ thể thực hiện, các văn bản pháp luật giáo dục liên quan sẽ quy định riêng.

3.1. Giảng dạy trực tuyến tại các cơ sở giáo dục chính quy (giáo dục tiểu học, trung học, đại học)

【Căn cứ pháp lý】

Bộ Giáo dục và Đào tạo (MOET) đã ban hành nhiều văn bản cho phép triển khai giảng dạy trực tuyến như một phương thức hỗ trợ giảng dạy tại các trường học chính quy (trường tiểu học, trung học, trung tâm giáo dục thường xuyên, cơ sở giáo dục đại học...).

Đối với giáo dục tiểu học, trung học, Thông tư số 09/2021/TT-BGDĐT ngày 30/3/2021 là căn cứ pháp lý cơ bản.
Thông tư này quy định về quản lý và tổ chức dạy học trực tuyến tại các cơ sở giáo dục phổ thông và cơ sở giáo dục thường xuyên.
Việc dạy học trực tuyến phải bảo đảm nội dung phù hợp với chương trình giáo dục quốc gia và bảo đảm tính tương tác hai chiều giữa giáo viên và học sinh.
Học sinh phải tham gia lớp học trực tuyến, nộp bài tập, được đánh giá và giao tiếp với giáo viên, bạn học.
Giáo viên có nghĩa vụ thực hiện việc giảng dạy, giao bài tập, theo dõi tiến độ học tập và đánh giá kết quả học tập của học sinh một cách phù hợp ngay cả trên môi trường trực tuyến.
Hiệu trưởng có thẩm quyền lựa chọn dạy học trực tuyến làm phương thức giáo dục chính thức nhằm hỗ trợ giảng dạy thông thường, hoặc trong trường hợp học sinh không thể đến trường do thiên tai, dịch bệnh hay các trường hợp bất khả kháng khác.

Thông tư này có hiệu lực từ ngày 16/5/2021 và là căn cứ pháp lý quan trọng đầu tiên chính thức hóa việc dạy học trực tuyến trong giáo dục tiểu học, trung học tại Việt Nam.

【Lưu ý về giáo dục từ xa ở bậc đại học】

Để cơ sở giáo dục đại học triển khai eLearning (giáo dục trực tuyến cấp bằng chính quy), cần đáp ứng các điều kiện sau:
Có hạ tầng kỹ thuật phục vụ giáo dục từ xa.
Đã đào tạo chính quy liên tục ít nhất 3 khóa đối với ngành, chuyên ngành dự kiến đào tạo từ xa.
Không được phép đào tạo từ xa đối với các ngành thuộc khối sức khỏe (yêu cầu chứng chỉ hành nghề quốc gia) và ngành đào tạo giáo viên.
Chương trình đào tạo phải được thẩm định, ban hành theo tiêu chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Cơ sở giáo dục phải có bộ phận chuyên trách vận hành, quản lý giáo dục trực tuyến, có khả năng quản lý toàn diện từ hoạt động giảng dạy, tương tác với giảng viên, thi, đánh giá cho đến cấp bằng.
Với cơ chế này, trong tương lai, số lượng sinh viên mới tốt nghiệp chương trình đào tạo từ xa hoặc nhân viên vừa đi làm vừa học trực tuyến dự kiến sẽ gia tăng.
Mặt khác, mặc dù quy định về đào tạo từ xa khá nghiêm ngặt, vẫn tồn tại nhận định rằng chất lượng đào tạo chưa chắc đã tương đương với hình thức đào tạo trực tiếp. Do đó, khi tuyển dụng ứng viên tốt nghiệp từ chương trình đào tạo từ xa, doanh nghiệp nên áp dụng thêm các tiêu chí đánh giá bổ sung.

3.2. Dạy thêm trực tuyến (bổ trợ cho chương trình chính khóa)

Trường hợp eLearning tương tác được thực hiện nhằm bổ trợ nội dung thuộc chương trình giáo dục tiểu học, trung học chính quy (ví dụ: toán, lý, hóa, tiếng Anh...) ngoài giờ học ở trường, hoạt động này được coi là "dạy thêm" dưới hình thức trực tuyến.

Về vấn đề này, "Quy định về quản lý dạy thêm, học thêm" theo Thông tư số 17/2012/TT-BGDĐT ngày 16/5/2012 của Bộ Giáo dục và Đào tạo là căn cứ pháp lý hiện hành quan trọng, áp dụng cho cả hình thức trực tiếp lẫn trực tuyến.

Thông tư này đặt ra các hạn chế sau nhằm ngăn ngừa việc lạm dụng hoạt động dạy thêm:

Cấm dạy thêm đối với học sinh tiểu học.
Cấm dạy thêm đối với học sinh đã học 2 buổi/ngày (sáng và chiều).
Phải phân nhóm học sinh có học lực tương đồng khi tổ chức dạy thêm.

Các quy định này áp dụng như nhau đối với dạy học trực tuyến, không phân biệt hình thức giảng dạy.

Ngoài ra, theo Thông tư 17/2012 và quy định của từng địa phương, giáo viên tổ chức dạy thêm (kể cả trực tuyến) bắt buộc phải được cấp phép dạy thêm chính thức.

Do đó, khi cá nhân hoặc trung tâm giáo dục tổ chức dạy thêm trực tuyến dựa trên chương trình giáo dục chính quy, phải xin phép dạy thêm tại Sở Giáo dục và Đào tạo địa phương và tuân thủ các hạn chế nêu trong thông tư này.

3.3 Giáo dục kỹ năng, giáo dục ngoại khóa theo hình thức trực tuyến

Hiện nay, nhiều đơn vị eLearning đang cung cấp trực tuyến các nội dung giáo dục ngoài chương trình chính khóa như kỹ năng sống, ngoại ngữ, luyện thi, nghệ thuật, thể thao... Các hoạt động này không được xếp vào "dạy thêm" mà được phân loại là "hoạt động giáo dục ngoại khóa".

Về vấn đề này, Thông tư số 04/2014/TT-BGDĐT ngày 28/2/2014 "Quy định về quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống và hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa" là căn cứ pháp lý.

Theo thông tư này, doanh nghiệp, tổ chức cung cấp giáo dục kỹ năng, hoạt động ngoại khóa (ví dụ: kỹ năng mềm, nghệ thuật, thể dục thể thao, ngoại ngữ...), kể cả dưới hình thức trực tuyến, phải đáp ứng các điều kiện sau và được Sở Giáo dục và Đào tạo địa phương cấp phép:

Chương trình, tài liệu giảng dạy được thẩm định, phê duyệt.
Giáo viên, giảng viên đáp ứng tiêu chuẩn cần thiết.
Có hạ tầng hoặc nền tảng công nghệ phù hợp cho việc học tập.

Thông tư 04/2014 tuy được ban hành trên cơ sở hình thức giảng dạy trực tiếp, nhưng về nguyên tắc được hiểu là áp dụng cả cho hình thức giảng dạy qua internet.

Do đó, dù dưới hình thức trực tuyến, đơn vị tổ chức hoạt động giáo dục ngoại khóa vẫn phải thông báo, xin phép tại Sở GD&ĐT tùy theo nơi đặt trụ sở hoặc nơi tổ chức giảng dạy.

Việc tổ chức các hoạt động giáo dục nêu trên mà không có giấy phép có thể bị coi là "hoạt động giáo dục không phép" và chịu rủi ro pháp lý, do đó cần đặc biệt lưu ý.

3.4 Khung pháp lý về việc doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thành lập, vận hành cơ sở giáo dục trực tuyến ngắn hạn

Nhiều doanh nghiệp cung cấp eLearning tương tác đang triển khai các dịch vụ giáo dục phi chính quy hướng đến nhiều đối tượng, như ngoại ngữ, CNTT, các khóa học chứng chỉ ngắn hạn. Các hoạt động này được xác định trong Luật Giáo dục là "cơ sở giáo dục, đào tạo ngắn hạn".

Khi nhà đầu tư trong và ngoài nước thành lập trung tâm ngoại ngữ, trung tâm CNTT, cơ sở đào tạo kỹ năng sống..., cần đáp ứng các điều kiện sau đây:

Đáp ứng các điều kiện về giáo viên, chương trình đào tạo, cơ sở vật chất...
Xin cấp phép hoạt động tại Sở Giáo dục và Đào tạo nơi quản lý địa bàn đặt trụ sở.

Tuy nhiên, các quy định này về nguyên tắc đều lấy tiền đề là có sự tồn tại vật lý của trường lớp, phòng học. Đối với hình thức vận hành hoàn toàn trực tuyến, tuy quy định cụ thể chưa được hoàn thiện, nhưng trên thực tế, nhiều Sở Giáo dục và Đào tạo vẫn yêu cầu tối thiểu phải có địa điểm và cơ sở vật chất, đồng thời khuyến khích áp dụng mô hình kết hợp (hybrid) giữa giảng dạy trực tuyến và trực tiếp.

Trường hợp nhà đầu tư nước ngoài cung cấp dịch vụ eLearning ngắn hạn tại Việt Nam, còn phải áp dụng thêm Nghị định số 86/2018/NĐ-CP ban hành ngày 6/6/2018 (Nghị định quy định về hợp tác, đầu tư của nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục).

Theo nghị định này, nhà đầu tư nước ngoài có thể thành lập cơ sở giáo dục có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam (trung tâm ngoại ngữ, trung tâm CNTT, trung tâm đào tạo kỹ năng...).

Tuy nhiên, Nghị định 86/2018/NĐ-CP không dự liệu mô hình giáo dục trực tuyến, nên đặt ra các yêu cầu có phần xa rời thực tế như sau:

Yêu cầu vốn đầu tư tối thiểu 20 triệu VNĐ/người học (khoảng 1.000 USD) (chưa bao gồm chi phí đất đai).
Yêu cầu diện tích xây dựng bình quân 2,5m²/người học.

Các điều kiện này là rào cản lớn đối với eLearning, hình thức vốn không cần phòng học vật lý. Do đó, việc doanh nghiệp eLearning có vốn đầu tư nước ngoài tự mình thành lập cơ sở giáo dục là không thực tế; phần lớn phải triển khai hoạt động thông qua hợp tác kinh doanh với các trung tâm giáo dục hiện có.

Kết quả là, để tránh rủi ro pháp lý và thực tiễn, nhiều doanh nghiệp eLearning có vốn đầu tư nước ngoài lựa chọn mô hình hợp tác với cơ sở giáo dục hiện có, nhằm né tránh các yêu cầu về cơ sở vật chất và vốn đầu tư.

04 - Khung pháp lý đối với dịch vụ kết nối eLearning

Dịch vụ kết nối eLearning là hoạt động kinh doanh cung cấp nền tảng kết nối (matching) giữa người học và người dạy mà không trực tiếp thực hiện hành vi giáo dục. Loại dịch vụ này không được coi là "dịch vụ giáo dục" mà thuộc các ngành nghề sau đây.

Dịch vụ hỗ trợ giáo dục
Nền tảng thương mại điện tử (chức năng kết nối người mua và người bán)

Do đó, đơn vị vận hành nền tảng phải đáp ứng các điều kiện, thủ tục đăng ký nêu trên. Ngoài ra, tùy theo đối tượng người học và nội dung giảng dạy, giảng viên có thể phải đáp ứng thêm các điều kiện bổ sung. Ví dụ, nếu giáo viên giảng dạy cho học sinh tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông thì phải xin phép dạy thêm trước.

05 - Các lưu ý khác

5.1 Bảo vệ dữ liệu người học

Do dịch vụ eLearning được cung cấp qua internet, việc thu thập, lưu trữ, xử lý dữ liệu cá nhân của người học (họ tên, tuổi, địa chỉ, thông tin tài khoản, kết quả học tập...) phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu và an toàn thông tin.

Nghị định số 13/2023/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/7/2023 là văn bản pháp luật đầu tiên quy định toàn diện về bảo vệ dữ liệu cá nhân tại Việt Nam, có ảnh hưởng lớn đến các đơn vị cung cấp dịch vụ eLearning.

Những điểm chính:

Nhà cung cấp dịch vụ trực tuyến phải có căn cứ pháp lý để xử lý dữ liệu cá nhân (sự đồng ý của người dùng hoặc nghĩa vụ theo quy định pháp luật).
Dữ liệu của trẻ em dưới 16 tuổi là đối tượng được bảo vệ đặc biệt; cần có sự đồng ý của cả trẻ em từ 7 tuổi trở lên và người giám hộ.
Bên kiểm soát dữ liệu (đơn vị eLearning) phải xác minh độ tuổi và thực hiện các biện pháp bảo vệ trẻ em.
Người dùng (hoặc người giám hộ) có quyền yêu cầu rút lại sự đồng ý, ngừng xử lý, xóa dữ liệu.

Ngoài ra, Luật An toàn thông tin mạng (2015), Luật An ninh mạng (2018), Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (2023) cũng yêu cầu xử lý an toàn thông tin cá nhân. Theo đó, nền tảng eLearning cần xây dựng chính sách bảo mật, xin sự đồng ý của người dùng và triển khai các biện pháp bảo mật kỹ thuật phù hợp.

5.2 Giám sát chất lượng và quản lý hành chính

Việc quản lý chất lượng eLearning do các cơ quan khác nhau giám sát tùy theo hình thức cung cấp dịch vụ.

Chương trình giáo dục chính quy (như đào tạo từ xa bậc đại học) do Bộ Giáo dục và Đào tạo giám sát thông qua việc thẩm định chương trình và kiểm định chất lượng giáo dục.
Ví dụ: Thông tư 28/2023/TT-BGDĐT yêu cầu cơ sở đào tạo từ xa bậc đại học phải có bộ phận quản lý xuyên suốt từ giảng dạy, đánh giá cho đến cấp bằng.
Trung tâm ngoại ngữ, kỹ năng (bao gồm cả hình thức trực tuyến) chịu sự giám sát của Sở Giáo dục và Đào tạo địa phương nơi đặt trụ sở, xác nhận việc giảng dạy đúng theo giấy phép, bố trí giảng viên phù hợp, tuân thủ chương trình đào tạo.
Trường hợp phát hiện vi phạm, có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định số 04/2021/NĐ-CP.

Ngoài ra, theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, người sử dụng dịch vụ eLearning cũng được xác định rõ là người tiêu dùng được bảo vệ; nhà cung cấp có nghĩa vụ cung cấp thông tin minh bạch, tuân thủ điều khoản hợp đồng và xử lý khiếu nại.

Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện đang triển khai "Kế hoạch chuyển đổi số giáo dục giai đoạn 2022-2025", đặt mục tiêu đến năm 2025 có trên 50% cán bộ, giáo viên tham gia giáo dục trực tuyến và khoảng 20% tổng số tiết học được số hóa.

Để đạt được mục tiêu này, dự kiến trong thời gian tới sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp luật liên quan đến chất lượng giáo dục và tiêu chuẩn quản lý. Đơn vị cung cấp eLearning, ngoài việc tuân thủ pháp luật hiện hành, cần thường xuyên theo dõi các xu hướng quy định mới và ứng phó kịp thời.

06 - Danh mục văn bản pháp luật liên quan (tham khảo)

Luật Giáo dục (Luật số 43/2019/QH14)
Luật Giáo dục đại học (2012, sửa đổi 2018)
Nghị định 86/2018/NĐ-CP (quy định về hợp tác, đầu tư của nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục) và Nghị định sửa đổi 124/2024/NĐ-CP
Thông tư 17/2012/TT-BGDĐT (quản lý dạy thêm, học thêm)
Thông tư 04/2014/TT-BGDĐT (quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống, hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa)
Thông tư 09/2021/TT-BGDĐT (dạy học trực tuyến tại cơ sở giáo dục phổ thông)
Thông tư 28/2023/TT-BGDĐT (quy chế đào tạo từ xa trình độ đại học)
Nghị định 13/2023/NĐ-CP (bảo vệ dữ liệu cá nhân)
Nghị định 52/2013/NĐ-CP và 85/2021/NĐ-CP (thương mại điện tử)
Luật An toàn thông tin mạng (2015), Luật An ninh mạng (2018)
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (2023)

Thị trường eLearning tại Việt Nam đang tăng trưởng nhanh chóng, và khung pháp lý điều chỉnh cũng ngày càng đa dạng, chi tiết hơn. Tùy theo hình thức dịch vụ, các văn bản pháp luật và quy định áp dụng sẽ khác nhau: có trường hợp cần đăng ký là cơ sở giáo dục, cũng có trường hợp được xử lý như dịch vụ thương mại hoặc nền tảng công nghệ thông tin. Ngoài ra, việc tuân thủ các quy định liên quan như bảo vệ thông tin cá nhân, bảo vệ người tiêu dùng, quản lý chất lượng giáo dục cũng là điều không thể thiếu.

Trong bối cảnh chính phủ dự kiến tiếp tục hoàn thiện thể chế nhằm thúc đẩy giáo dục số phát triển hơn nữa, đơn vị cung cấp eLearning cần hiểu rõ pháp luật hiện hành, tuân thủ nghiêm túc quy định, đồng thời xây dựng cơ chế vận hành linh hoạt và bền vững.