Thực trạng và thách thức về tuân thủ pháp luật tại Việt Nam - Vì sao vấn đề tuân thủ (đặc biệt là bê bối) lại phổ biến tại Việt Nam?

01 - Nguyên nhân chính dẫn đến vi phạm tuân thủ pháp luật và bê bối

Ba nguyên nhân chính - có thể hình dung như "tam giác gian lận":

• ① Động cơ: lòng tham, tham lam, bất mãn với cấp trên hoặc đồng nghiệp, bất mãn về đãi ngộ hoặc công việc, áp lực từ nhóm lợi ích
• ② Sự tồn tại của quan hệ tương đối (xung đột lợi ích giữa các nhóm trong doanh nghiệp)
• ③ Sự tồn tại của môi trường thúc đẩy ① và ②

02 - Về động cơ

① Về chủ nghĩa cá nhân

Quý vị có từng nghe câu "người Việt Nam ích kỷ" chưa? Vốn dĩ, tính cách và tập quán của người Việt hình thành từ thời phong kiến. Khi đó, ngành nghề truyền thống là nông nghiệp; địa chủ sử dụng nông dân như nô lệ, chỉ chia cho họ những phần không đáng giá. Sau đó, dưới thời thuộc địa Pháp và thời kỳ hợp tác xã nông nghiệp trong thời kỳ cách mạng, việc phân phối cũng không được thực hiện công bằng. Đương nhiên, người nông dân dần mất niềm tin vào những người đang sử dụng mình, và có xu hướng muốn giữ càng nhiều tài sản chung cho mình càng tốt.

Đáng tiếc là quan niệm đó, qua ảnh hưởng của gia đình và giáo dục nhà trường, vẫn tồn tại đến ngày nay. Thêm nữa, do xã hội, người sử dụng lao động và các tổ chức, cơ quan công quyền về cơ bản không bảo vệ người dân, mỗi người buộc phải tự bảo vệ mình - dẫn đến xu hướng ưu tiên bản thân và thờ ơ với người xung quanh.

② Con người mang tính đối kháng

Nhìn lại lịch sử: Việt Nam hình thành từ một bộ phận dân tộc yếu ở phía nam Trung Quốc, chạy trốn khỏi sự thống trị của người phương Bắc và di chuyển xuống phía nam. Thời phong kiến, họ bị đối xử như nô lệ dưới quyền địa chủ; sau đó chịu sự thống trị của thực dân Pháp, rồi tiếp tục đối mặt các cuộc chiến tranh kéo dài. Nói cách khác, Việt Nam hình thành và duy trì được là nhờ sự tồn tại của những quốc gia đối địch - người Việt chỉ thực sự đoàn kết khi có kẻ thù đối lập. Ngoài trường hợp đó, việc mọi người cùng đoàn kết giải quyết các vấn đề xã hội gần như hiếm khi xảy ra.

Những động cơ mang tính tính cách như vậy thường hình thành nên các yếu tố cơ bản về ý thức và ý đồ dẫn đến bê bối.

03 - Sự tồn tại của quan hệ tương đối

Tại nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, giữa người nước ngoài và người Việt Nam thường phát sinh các mối quan hệ tương đối: xung đột lợi ích kinh tế, bất cân xứng thông tin, và sự tương đối hóa quyền quản lý. Ba cặp quan hệ điển hình:

• ① Quan hệ giữa nhà đầu tư (chủ sở hữu công ty) và nhân viên (bao gồm cả người quản lý)
• ② Quan hệ giữa người quản lý công ty và người phụ trách nghiệp vụ
• ③ Quan hệ giữa cán bộ quản lý người Nhật và cán bộ quản lý người Việt Nam

Những vấn đề này có thể hình thành nên "cơ chế ngầm" trong quản lý (những hành động ngầm, không được nói ra bằng lời) - và chính môi trường như vậy tạo điều kiện cho bê bối phát sinh, đồng thời là nguyên nhân chính khiến chất lượng, hiệu quả trong quy trình sản xuất suy giảm và môi trường lao động xấu đi.

04 - Sự tồn tại của môi trường có thể phát sinh bê bối

Ngay cả khi tồn tại động cơ và quan hệ tương đối, một môi trường quản lý nghiêm ngặt vẫn có thể ngăn bê bối xảy ra. Ngược lại, nếu tồn tại nhiều môi trường thuận lợi, bê bối chắc chắn sẽ xảy ra. Bốn yếu tố cấu thành môi trường này:

① Thái độ của người quản lý

Tính cách người Việt gần với chủ nghĩa cá nhân, nhưng lại không đủ can đảm bộc lộ thẳng thắn ý kiến của mình - nhút nhát và có xu hướng phục tùng người mạnh hơn. Vì vậy, nếu người lãnh đạo có đủ quyền lực và thực thi nghiêm túc, nhân viên sẽ hình thành tâm lý e ngại và hành vi gian lận có thể được kiểm soát. Sự lãnh đạo quá mạnh có thể ảnh hưởng xấu đến sáng tạo và trao quyền, nhưng trong ngành sản xuất, sự lãnh đạo mạnh mẽ thường là cần thiết - cấp trên quá dễ dãi, cấp dưới sẽ lợi dụng để âm thầm làm nhiều việc khuất tất.

Một vấn đề phổ biến khác: người quản lý thiếu giao tiếp với người lao động Việt Nam - chỉ trao đổi với một số ít cán bộ quản lý người Việt mà họ tin tưởng, bỏ qua các nhân viên khác; nhiều người không cố gắng tìm hiểu tiếng Việt và văn hóa Việt Nam. Hệ quả: cơ hội truyền đạt triết lý kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp và tâm huyết của người quản lý đến toàn thể nhân viên cũng giảm đi.

② Xây dựng và vận hành kiểm soát nội bộ

Các vấn đề thường gặp:

• Việc xây dựng quy chế nội bộ và các quyết định khác chưa đầy đủ
• Lẽ ra phải xây dựng kiểm soát nội bộ dựa trên tình hình toàn công ty, nhưng lại phó mặc việc xây dựng và vận hành cho cán bộ quản lý người Việt - khiến họ có thể vận hành theo tính toán, lợi ích riêng
• Quyền hạn tập trung vào một số ít cán bộ quản lý
• Thiếu cơ hội và phương pháp để nắm bắt cơ chế kiểm soát nội bộ cũng như thực trạng vận hành

③ Ứng phó với gian lận

• Việc xử lý gian lận chưa được thực hiện đúng pháp luật, đúng đắn
• Chưa thiết kế đầy đủ cơ chế khuyến khích và chế tài đối với việc thực hiện công việc đúng đắn
• Chưa có cơ chế kiểm tra, kiểm toán việc vận hành các biện pháp tuân thủ và phòng chống gian lận

④ Đào tạo về tuân thủ pháp luật

• Nhân viên chưa hiểu đầy đủ về pháp luật, quy chế nội bộ và tinh thần của các quy định đó
• Chưa có quy trình đầy đủ để xác nhận hiệu quả của việc đào tạo
• Ít hoạt động để thấm nhuần văn hóa doanh nghiệp

Tổng kết

Vấn đề tuân thủ pháp luật tại Việt Nam là một trong những thách thức quan trọng trong điều hành doanh nghiệp - đằng sau đó là ảnh hưởng từ yếu tố lịch sử, văn hóa và sự thiếu hoàn thiện của thể chế pháp luật. Hiểu đúng những nguyên nhân này giúp doanh nghiệp xây dựng các biện pháp tuân thủ hiệu quả. Thông qua kiểm soát nội bộ phù hợp, giao tiếp hiệu quả với người lao động và thúc đẩy đào tạo tuân thủ, doanh nghiệp có thể hạn chế gian lận và tăng cường văn hóa doanh nghiệp - nền tảng cho thành công lâu dài tại thị trường Việt Nam. Mục tiêu: vừa giảm thiểu rủi ro đến mức tối đa, vừa tận dụng tuân thủ pháp luật như một yếu tố tạo lợi thế cạnh tranh.