Thực trạng và thách thức về tuân thủ pháp luật tại Việt Nam - Vì sao vấn đề tuân thủ (đặc biệt là bê bối) lại phổ biến tại Việt Nam?

chúng tôi hỗ trợ rộng rãi cho các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư vào Việt Nam trong việc xây dựng cơ chế tuân thủ pháp luật, hoàn thiện quy chế nội bộ, xử lý vi phạm và điều tra bởi bên thứ ba. Tại địa phương, tình trạng vận hành mang tính hình thức hoặc phó mặc cho người phụ trách khá phổ biến, đặc biệt rủi ro liên quan đến lao động, thuế, giấy phép và hối lộ dễ bộc lộ rõ. Bài viết này giải thích các vấn đề thường gặp tại địa phương và các giải pháp thực tiễn mà doanh nghiệp nên áp dụng, dành cho những ai quan tâm đến các từ khóa như "xây dựng cơ chế tuân thủ pháp luật tại Việt Nam", "rủi ro hối lộ tại doanh nghiệp Việt Nam", "kiểm toán nội bộ và xử lý vi phạm", "ảnh hưởng của vi phạm tuân thủ", "quản lý rủi ro tại Việt Nam cho doanh nghiệp Nhật Bản".

Theo kết quả khảo sát Chỉ số Cảm nhận Tham nhũng (CPI) năm 2022 (chú thích: đây là chỉ số thể hiện mức độ cảm nhận về tình trạng tham nhũng, hối lộ) của Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International, viết tắt: TI), Việt Nam xếp hạng 77/180 quốc gia. So với kết quả khảo sát khoảng năm 2015, tình hình đã cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, tôi cảm nhận rằng ý thức tuân thủ pháp luật và mong muốn tuân thủ pháp luật của toàn dân chưa tăng lên với cùng một tốc độ.

Ngoài ra, có một cuốn sách nổi tiếng mang tên "Về tính cách của người Việt Nam". Trong đó có những mô tả về tính cách của người Việt Nam như "ăn cắp vặt", "tham nhũng", "ranh mãnh", "chủ nghĩa cá nhân". Trong bài viết này, tác giả sẽ tạm rời khỏi khía cạnh pháp luật để phân tích những yếu tố nền tảng này ảnh hưởng như thế nào đến vấn đề tuân thủ pháp luật.

01 - Nguyên nhân chính dẫn đến vi phạm tuân thủ pháp luật và bê bối

Ba nguyên nhân chính dẫn đến vi phạm tuân thủ pháp luật và bê bối là:

① Động cơ (lòng tham, tham lam, bất mãn với cấp trên hoặc đồng nghiệp, bất mãn về đãi ngộ hoặc công việc, áp lực từ nhóm lợi ích)

② Sự tồn tại của quan hệ tương đối

③ Sự tồn tại của môi trường thúc đẩy ① và ② nêu trên

02 - Về động cơ

① Về chủ nghĩa cá nhân

Quý vị có từng nghe câu nói "người Việt Nam ích kỷ" chưa? Vốn dĩ, tính cách và tập quán của người Việt Nam hình thành từ thời phong kiến. Khi đó, ngành nghề truyền thống của Việt Nam là nông nghiệp, địa chủ sử dụng nông dân như nô lệ, chỉ chia cho họ những phần không đáng giá. Sau đó, dưới thời thuộc địa Pháp và thời kỳ hợp tác xã nông nghiệp trong thời kỳ cách mạng, việc phân phối cũng không được thực hiện công bằng. Vì vậy, đương nhiên, người nông dân dần mất niềm tin vào những người đang sử dụng mình, và có xu hướng muốn giữ càng nhiều tài sản chung cho mình càng tốt.

Đáng tiếc là, người Việt Nam trưởng thành trong bối cảnh như vậy, và dưới ảnh hưởng của gia đình và giáo dục nhà trường, quan niệm đó vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Ngoài ra, do xã hội, người sử dụng lao động và các tổ chức, cơ quan công quyền khác về cơ bản không bảo vệ người dân, nên mỗi người buộc phải tự bảo vệ mình, dẫn đến xu hướng ưu tiên bản thân và thờ ơ với những người xung quanh.

② Con người mang tính đối kháng

Nhìn lại lịch sử, Việt Nam được hình thành từ một bộ phận dân tộc yếu ở phía nam Trung Quốc, chạy trốn khỏi sự thống trị của người phương Bắc thuộc Trung Quốc và di chuyển xuống phía nam. Trong thời phong kiến, họ bị đối xử như nô lệ dưới quyền địa chủ, sau đó lại chịu sự thống trị của thực dân Pháp, và tiếp tục đối mặt với các cuộc chiến tranh kéo dài. Nói cách khác, Việt Nam được hình thành và duy trì được là nhờ sự tồn tại của những quốc gia đối địch. Người Việt Nam chỉ thực sự đoàn kết khi có kẻ thù đối lập. Ngoài trường hợp đó, việc mọi người cùng nhau đoàn kết giải quyết các vấn đề xã hội gần như hiếm khi xảy ra.

Những động cơ mang tính tính cách như vậy thường hình thành nên các yếu tố cơ bản về ý thức và ý đồ dẫn đến bê bối.

03 - Sự tồn tại của quan hệ tương đối

Tại nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, giữa người nước ngoài và người Việt Nam thường phát sinh các mối quan hệ tương đối như xung đột lợi ích kinh tế, sự bất cân xứng thông tin, và sự tương đối hóa quyền quản lý. Không thể phủ nhận rằng những vấn đề này có thể hình thành nên một "cơ chế ngầm" trong quản lý (hành động không thành lời). Tuy nhiên, chính môi trường như vậy lại tạo ra môi trường dễ phát sinh bê bối. Dưới đây là một số ví dụ cụ thể.

① Quan hệ giữa nhà đầu tư (chủ sở hữu công ty) và nhân viên (bao gồm cả người quản lý)

② Quan hệ giữa người quản lý công ty và người phụ trách nghiệp vụ

③ Quan hệ giữa cán bộ quản lý người Nhật và cán bộ quản lý người Việt Nam

Sự tồn tại của những vấn đề này có thể dẫn đến hình thành "cơ chế ngầm" trong quản lý (những hành động ngầm, không được nói ra bằng lời).

Tình huống như vậy là nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm chất lượng, hiệu quả trong quy trình sản xuất của công ty, môi trường lao động xấu đi, và phát sinh bê bối.

04 - Sự tồn tại của môi trường có thể phát sinh bê bối

Ngay cả khi tồn tại động cơ và quan hệ tương đối, nếu có một môi trường quản lý nghiêm ngặt thì bê bối có thể không xảy ra. Ngược lại, nếu tồn tại nhiều môi trường thuận lợi cho bê bối phát sinh, thì bê bối chắc chắn sẽ xảy ra. Có 4 yếu tố cấu thành môi trường này.

① Thái độ của người quản lý
Tính cách của người Việt Nam gần với chủ nghĩa cá nhân, nhưng lại không có đủ can đảm để bộc lộ thẳng thắn ý kiến, chủ trương của mình. Nói cách khác, họ nhút nhát và có xu hướng phục tùng người mạnh hơn mình. Vì vậy, nếu người lãnh đạo công ty có đủ quyền lực và thực thi quyền lực đó một cách nghiêm túc, nhân viên sẽ hình thành tâm lý e ngại và hành vi gian lận của nhân viên có thể được kiểm soát. Nếu người quản lý có ảnh hưởng mạnh mẽ (gần với hình mẫu lãnh đạo mang tính quyền uy), nhân viên thường sẽ tuân theo. Sự lãnh đạo quá mạnh mẽ có thể gây ảnh hưởng xấu đến sự sáng tạo và việc trao quyền trách nhiệm trong nội bộ công ty, nhưng trong ngành sản xuất, sự lãnh đạo mạnh mẽ của người quản lý thường là cần thiết. Nếu cấp trên quá dễ dãi, cấp dưới sẽ lợi dụng điều đó để âm thầm làm nhiều việc khuất tất.
Có nhiều trường hợp người quản lý thiếu giao tiếp với người lao động Việt Nam. Có trường hợp chỉ trao đổi với một số ít cán bộ quản lý người Việt Nam mà họ tin tưởng, trong khi bỏ qua các nhân viên khác. Những người quản lý như vậy trong nhiều trường hợp không cố gắng tìm hiểu tiếng Việt và văn hóa Việt Nam. Điều đó dẫn đến việc cơ hội truyền đạt triết lý kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp và tâm huyết của người quản lý đến toàn thể nhân viên, bao gồm cả nhân viên người Việt Nam, cũng giảm đi.

② Xây dựng và vận hành kiểm soát nội bộ

Các vấn đề thường gặp bao gồm:

Việc xây dựng quy chế nội bộ và các quyết định khác chưa đầy đủ
Lẽ ra phải xây dựng cơ chế kiểm soát nội bộ dựa trên tình hình chung của toàn công ty, nhưng lại giao phó việc xây dựng và vận hành kiểm soát nội bộ cho cán bộ quản lý người Việt Nam, khiến cán bộ quản lý người Việt Nam có thể vận hành kiểm soát nội bộ theo tính toán, lợi ích riêng của mình
Quyền hạn tập trung vào một số ít cán bộ quản lý
Thiếu cơ hội và phương pháp để nắm bắt cơ chế kiểm soát nội bộ cũng như thực trạng vận hành của cơ chế đó

③ Ứng phó với gian lận

Các vấn đề, tình huống thường gặp bao gồm:

Việc xử lý gian lận chưa được thực hiện đúng pháp luật, đúng đắn
Chưa thiết kế đầy đủ cơ chế khuyến khích và chế tài đối với việc thực hiện công việc đúng đắn
Chưa có cơ chế kiểm tra, kiểm toán việc vận hành các biện pháp tuân thủ pháp luật và phòng chống gian lận

④ Đào tạo về tuân thủ pháp luật

Các vấn đề, tình huống thường gặp bao gồm:

Nhân viên chưa hiểu đầy đủ về pháp luật, quy chế nội bộ và tinh thần của các quy định đó
Chưa có quy trình đầy đủ để xác nhận hiệu quả của việc đào tạo
Ít hoạt động để thấm nhuần văn hóa doanh nghiệp

Vấn đề tuân thủ pháp luật tại Việt Nam là một trong những thách thức quan trọng trong hoạt động điều hành doanh nghiệp, và đằng sau đó là những ảnh hưởng từ yếu tố lịch sử, văn hóa và sự thiếu hoàn thiện của thể chế pháp luật. Việc hiểu đúng những nguyên nhân này sẽ giúp doanh nghiệp xây dựng được các biện pháp tuân thủ pháp luật hiệu quả. Thông qua việc xây dựng kiểm soát nội bộ phù hợp, giao tiếp hiệu quả với người lao động, và thúc đẩy đào tạo tuân thủ pháp luật, doanh nghiệp có thể hạn chế phát sinh hành vi gian lận và tăng cường văn hóa doanh nghiệp. Những nỗ lực này chính là nền tảng để bảo đảm thành công lâu dài tại thị trường Việt Nam. Doanh nghiệp cần vừa giảm thiểu rủi ro đến mức tối đa, vừa tận dụng tuân thủ pháp luật như một yếu tố tạo lợi thế cạnh tranh.