Vấn đề kickback tiềm ẩn trong hoạt động kinh doanh tại Việt Nam

Bài viết trình bày dễ hiểu về "vấn đề kickback" mà doanh nghiệp hoạt động kinh doanh tại Việt Nam có thể gặp phải, từ góc độ tập quán thương mại, đánh giá pháp lý và quản lý rủi ro. Bài viết giới thiệu cụ thể các biện pháp phòng ngừa rủi ro gian lận, việc xây dựng cơ chế tố giác nội bộ và các giải pháp tuân thủ pháp luật, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp vận hành kinh doanh một cách minh bạch. Chúng tôi có nhiều kinh nghiệm hỗ trợ doanh nghiệp Nhật Bản xây dựng cơ chế quản trị tại địa phương, đánh giá rủi ro hối lộ và xây dựng sổ tay ứng phó, đào tạo nội bộ. Chúng tôi có thế mạnh cung cấp giải pháp cụ thể dựa trên pháp luật và thực tiễn Việt Nam.

01 - Vấn đề "kickback" và những luật ngầm bất thành văn

Một hôm, chú hàng xóm ở quê tôi ghé chơi và kể chuyện về con trai của chú. Người con trai đó làm việc trong bộ phận thu mua của một công ty, lương cơ bản chỉ vài chục triệu đồng, nhưng "thu nhập linh hoạt", tức là kickback, lại rất nhiều; mỗi dịp Tết Nguyên đán đều chở về cả xe đầy quà cáp, cả họ hàng đều được hưởng lộc. Chú kể chuyện với vẻ tự hào và nói rằng "đó là kết quả của việc cha mẹ dạy dỗ, cuộc đời dạy cho sự khôn khéo", "phải khôn khéo mới xoay xở linh hoạt được" v.v.

【Thực trạng kickback được chấp nhận như một luật ngầm】

Kickback lan rộng từ những tình huống rất cơ bản. Ví dụ, hướng dẫn viên du lịch đưa khách đến các cửa hàng, khi việc mua bán hàng hóa hoặc dịch vụ được thực hiện, hướng dẫn viên sẽ nhận một khoản kickback theo tỷ lệ đã thỏa thuận trước từ chủ cửa hàng. Đây là một "luật ngầm" phổ biến trong ngành du lịch trên toàn thế giới và thường mang lại lợi ích cho cả hai bên. Tuy nhiên, tại Việt Nam, một số hướng dẫn viên đã nâng tỷ lệ này lên đến 30%-40%, gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng dịch vụ và tạo gánh nặng lớn cho các doanh nghiệp lữ hành.

Trong nội bộ doanh nghiệp, từ những hợp đồng quy mô nhỏ như văn phòng phẩm, khám sức khỏe định kỳ, tổ chức sự kiện, thuê lao động thời vụ, cho đến các hợp đồng định kỳ như thuê văn phòng, thuê xe, thu mua nguyên vật liệu, cung cấp suất ăn, việc nhân viên bộ phận thu mua nhận kickback không phải là điều hiếm gặp. Tập quán này thường được coi là "đương nhiên", với suy nghĩ "ai ở vị trí đó cũng làm như vậy". Vì vậy, chừng nào kickback chưa phát triển thành vụ án tham nhũng, hành vi này ít khi bị xã hội lên án.

Vấn đề đặc biệt nổi cộm là trong các dự án đấu thầu. Khi lựa chọn nhà cung cấp cho việc tổ chức sự kiện, sắp xếp du lịch, hay thu mua vật tư, việc người phụ trách nhận kickback khoảng 10% là điều phổ biến. Trong một số trường hợp, tỷ lệ này lên tới 15%-20%, trở thành gánh nặng vượt quá cả lợi nhuận hợp đồng đối với các doanh nghiệp vừa. Trong tình huống như vậy, doanh nghiệp thường buộc phải tìm cách bù đắp để trang trải thuế và các chi phí phát sinh khác. Nếu doanh nghiệp từ chối trả kickback, gần như chắc chắn sẽ mất hợp đồng và bị thay thế bởi nhà cung cấp khác.

Các doanh nghiệp đến từ Mỹ, châu Âu, Nhật Bản từ lâu vẫn duy trì nguyên tắc "loại bỏ kickback". Tại các quốc gia này, bên đưa hối lộ cũng bị xử phạt nghiêm khắc, do đó việc tuân theo văn hóa kickback tại Việt Nam là điều rất khó khăn đối với các doanh nghiệp này. Kết quả là, dù có đề xuất, công nghệ, kinh nghiệm và chất lượng dịch vụ vượt trội trong đấu thầu, các doanh nghiệp này thường không giành được hợp đồng và phải rút lui tay không trong nhiều trường hợp.

02 - Ví dụ cụ thể về kickback

Ví dụ kickback trong đời sống thường ngày

Việc giới thiệu của tài xế taxi:
Khi hành khách hỏi "nhà hàng nào ngon" hay "cửa hàng quà lưu niệm nào tốt", tài xế sẽ nhiệt tình giới thiệu các cửa hàng đã "hợp tác" với mình. Sau khi đưa khách đến, tài xế sẽ nhận kickback từ cửa hàng như một khoản "cảm ơn".
Việc kê đơn thuốc của bác sĩ:
Khi kê đơn thuốc hoặc thực phẩm chức năng, bác sĩ ưu tiên kê các sản phẩm đã ký hợp đồng với công ty dược. Đổi lại, bác sĩ nhận kickback từ công ty dược.

Ví dụ kickback trong quan hệ kinh doanh

Cán bộ quản lý của tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp:
Người làm việc tại bộ phận quản lý của tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp lắng nghe khó khăn của doanh nghiệp khách hàng và giới thiệu nhà cung cấp dịch vụ phù hợp. Nếu khách hàng ký hợp đồng với nhà cung cấp dịch vụ đó nhờ giới thiệu, người này sẽ nhận kickback từ nhà cung cấp dịch vụ đó.

Ví dụ kickback trong nội bộ doanh nghiệp

Kickback tại bộ phận thu mua:
Nhân viên bộ phận thu mua nhận tiền hoặc hiện vật từ đối tác giao dịch. Cụ thể là kickback bằng tiền khoảng 10% giá trị hợp đồng, quà tặng, tiếp đãi, phiếu dịch vụ, vé máy bay, gói du lịch...
Đổi lại cho việc cung cấp thông tin trong đấu thầu:
Khi công ty A tổ chức đấu thầu về thiết kế, thi công xây dựng nhà máy, người phụ trách cung cấp trước thông tin đấu thầu cho nhà thầu, và nhận tiền hoặc quà tặng để đổi lại.
Xây dựng quan hệ trong đàm phán M&A:
Khi công ty X đang cân nhắc kế hoạch mua lại nhà máy của một doanh nghiệp Việt Nam, chủ doanh nghiệp đang gặp khó khăn tài chính thường xuyên tặng quà đắt tiền cho người phụ trách của công ty X để xây dựng mối quan hệ tốt đẹp. Ngoài ra, cũng có những đề nghị tích cực như "nếu M&A thành công, sẽ trả kickback 1% giá trị hợp đồng như một lời cảm ơn". Điều này được thực hiện với kỳ vọng người phụ trách sẽ truyền đạt những thông tin có lợi lên ban lãnh đạo cấp cao của công ty X.

Các đầu việc cần chuẩn bị

■ Xây dựng cơ chế tố giác nội bộ (whistle-blowing) bảo mật cho nhân viên

■ Rà soát quy trình thu mua để phát hiện dấu hiệu kickback (giá bất thường, nhà cung cấp không rõ ràng)

■ Xây dựng sổ tay ứng phó và tổ chức đào tạo nội bộ về phòng chống gian lận

■ Thực hiện đánh giá rủi ro hối lộ định kỳ đối với các vị trí nhạy cảm (thu mua, bán hàng)

■ Tham vấn luật sư ngay khi phát hiện dấu hiệu vi phạm để xử lý đúng quy trình pháp lý