Vấn đề kickback tiềm ẩn trong hoạt động kinh doanh tại Việt Nam

01 - Vấn đề "kickback" và những luật ngầm bất thành văn

Một câu chuyện có thật: một hôm, chú hàng xóm ở quê tôi ghé chơi và kể chuyện về con trai. Người con làm ở bộ phận thu mua của một công ty, lương cơ bản chỉ vài chục triệu đồng, nhưng "thu nhập linh hoạt" - tức kickback - lại rất nhiều; mỗi dịp Tết đều chở về cả xe đầy quà cáp, cả họ hàng được hưởng lộc. Chú kể với vẻ tự hào: "đó là kết quả của việc cha mẹ dạy dỗ, cuộc đời dạy cho sự khôn khéo", "phải khôn khéo mới xoay xở linh hoạt được".

【Thực trạng: kickback được chấp nhận như một luật ngầm】

Kickback lan rộng từ những tình huống rất đời thường. Ví dụ: hướng dẫn viên du lịch đưa khách đến cửa hàng; khi khách mua hàng, hướng dẫn viên nhận một khoản kickback theo tỷ lệ thỏa thuận trước từ chủ cửa hàng. Đây là "luật ngầm" phổ biến trong ngành du lịch trên toàn thế giới, thường có lợi cho cả hai bên. Nhưng tại Việt Nam, một số hướng dẫn viên đã đẩy tỷ lệ này lên 30%-40%, làm giảm chất lượng dịch vụ và tạo gánh nặng lớn cho các doanh nghiệp lữ hành.

Trong nội bộ doanh nghiệp, kickback xuất hiện ở mọi quy mô: từ các hợp đồng nhỏ (văn phòng phẩm, khám sức khỏe định kỳ, tổ chức sự kiện, thuê lao động thời vụ) đến các hợp đồng định kỳ (thuê văn phòng, thuê xe, thu mua nguyên vật liệu, cung cấp suất ăn). Việc nhân viên thu mua nhận kickback không hề hiếm, và tập quán này thường được coi là "đương nhiên" - "ai ở vị trí đó cũng làm vậy". Vì thế, chừng nào chưa phát triển thành vụ án tham nhũng, hành vi này ít khi bị xã hội lên án.

Nổi cộm nhất là trong các dự án đấu thầu. Khi chọn nhà cung cấp cho tổ chức sự kiện, sắp xếp du lịch hay thu mua vật tư, người phụ trách nhận kickback khoảng 10% là phổ biến; có trường hợp lên tới 15%-20% - vượt cả lợi nhuận hợp đồng đối với doanh nghiệp vừa. Doanh nghiệp khi đó thường phải tìm cách bù đắp để trang trải thuế và chi phí phát sinh. Còn nếu từ chối trả kickback? Gần như chắc chắn mất hợp đồng vào tay nhà cung cấp khác.

Các doanh nghiệp Mỹ, châu Âu, Nhật Bản từ lâu duy trì nguyên tắc "loại bỏ kickback" - tại các quốc gia này, bên đưa hối lộ cũng bị xử phạt nghiêm khắc, nên việc "theo" văn hóa kickback tại Việt Nam là rất khó. Kết quả: dù có đề xuất, công nghệ, kinh nghiệm và chất lượng vượt trội trong đấu thầu, các doanh nghiệp này vẫn thường không giành được hợp đồng và phải rút lui tay không.

02 - Ví dụ cụ thể về kickback

Trong đời sống thường ngày

• Giới thiệu của tài xế taxi: khi khách hỏi "nhà hàng nào ngon", "cửa hàng quà lưu niệm nào tốt", tài xế nhiệt tình giới thiệu các cửa hàng đã "hợp tác". Đưa khách đến xong, tài xế nhận kickback từ cửa hàng như một khoản "cảm ơn".
• Kê đơn thuốc của bác sĩ: khi kê đơn thuốc hoặc thực phẩm chức năng, bác sĩ ưu tiên các sản phẩm đã ký hợp đồng với công ty dược - đổi lại nhận kickback từ công ty dược.

Trong quan hệ kinh doanh

• Cán bộ quản lý của tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp: lắng nghe khó khăn của doanh nghiệp khách hàng và giới thiệu nhà cung cấp dịch vụ phù hợp; nếu khách hàng ký hợp đồng nhờ giới thiệu, người này nhận kickback từ nhà cung cấp dịch vụ đó.

Trong nội bộ doanh nghiệp

• Kickback tại bộ phận thu mua: nhân viên thu mua nhận tiền hoặc hiện vật từ đối tác - kickback bằng tiền khoảng 10% giá trị hợp đồng, quà tặng, tiếp đãi, phiếu dịch vụ, vé máy bay, gói du lịch...
• Đổi lại cho việc cung cấp thông tin trong đấu thầu: khi công ty A tổ chức đấu thầu thiết kế, thi công xây dựng nhà máy, người phụ trách cung cấp trước thông tin đấu thầu cho nhà thầu, đổi lại nhận tiền hoặc quà tặng.
• Xây dựng quan hệ trong đàm phán M&A: khi công ty X cân nhắc mua lại nhà máy của một doanh nghiệp Việt Nam, chủ doanh nghiệp đang khó khăn tài chính thường xuyên tặng quà đắt tiền cho người phụ trách của công ty X để tạo quan hệ tốt; thậm chí có đề nghị "nếu M&A thành công, sẽ trả kickback 1% giá trị hợp đồng như lời cảm ơn" - với kỳ vọng người phụ trách sẽ truyền đạt thông tin có lợi lên ban lãnh đạo cấp cao.

Danh mục việc cần chuẩn bị (checklist)

• Xây dựng cơ chế tố giác nội bộ (whistle-blowing) bảo mật cho nhân viên
• Rà soát quy trình thu mua để phát hiện dấu hiệu kickback (giá bất thường, nhà cung cấp không rõ ràng)
• Xây dựng sổ tay ứng phó và tổ chức đào tạo nội bộ về phòng chống gian lận
• Thực hiện đánh giá rủi ro hối lộ định kỳ đối với các vị trí nhạy cảm (thu mua, bán hàng)
• Tham vấn luật sư ngay khi phát hiện dấu hiệu vi phạm để xử lý đúng quy trình pháp lý