Hướng dẫn dành cho nhà đầu tư nước ngoài: Quy định hạn chế đầu tư nước ngoài khi thâm nhập thị trường Việt Nam
Bài viết này được biên soạn dành cho những ai đang tìm kiếm các từ khóa như "quy định đầu tư tại Việt Nam", "thành lập công ty tại Việt Nam cho nhà đầu tư nước ngoài", "hạn chế ngành nghề kinh doanh tại Việt Nam", "tỷ lệ sở hữu vốn nước ngoài", "giấy phép đầu tư tại Việt Nam", nhằm giải thích một cách dễ hiểu dưới góc độ pháp lý về việc lựa chọn hình thức đầu tư, xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC), các hạn chế ngành nghề và lĩnh vực đầu tư có điều kiện mà doanh nghiệp nước ngoài cần nắm khi thâm nhập thị trường Việt Nam. Bài viết cũng phản ánh những diễn biến mới nhất về quy định hạn chế đầu tư nước ngoài cùng những điểm cần lưu ý, giúp quý doanh nghiệp lần đầu tìm hiểu về việc đầu tư vào Việt Nam có thể yên tâm tham khảo.
Nhằm mục đích bảo vệ doanh nghiệp trong nước và quản lý các kế hoạch phát triển kinh tế tổng thể của Việt Nam, Chính phủ Việt Nam đặt ra các hạn chế đối với hoạt động đầu tư vào Việt Nam của nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm cả nhà đầu tư, doanh nghiệp Nhật Bản. Ví dụ, đối với tất cả các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam và một số dự án đầu tư gián tiếp nước ngoài vào Việt Nam, nhà đầu tư phải xin phê duyệt đầu tư trước (Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư hoặc chấp thuận M&A) theo quy định của Luật Đầu tư. Khi cấp phê duyệt đầu tư trước, Chính phủ Việt Nam sẽ xem xét nhiều điều kiện khác nhau đối với hồ sơ đăng ký cụ thể của từng nhà đầu tư, doanh nghiệp nước ngoài và đưa ra quyết định, phê duyệt theo từng trường hợp cụ thể. Ngoài ra, do không có một tiêu chí thống nhất áp dụng trên toàn quốc mà tiêu chí xét duyệt có thể khác nhau tùy theo từng địa phương như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng..., nên bên cạnh quy định pháp luật, nhà đầu tư cần tìm hiểu thêm các quy tắc và quy định riêng của từng địa phương.
01 - Mục đích Chính phủ Việt Nam hạn chế đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài
Việt Nam áp dụng mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Với mô hình kinh tế này, Chính phủ Việt Nam tuy giao phó sự phát triển kinh tế cho thị trường, nhưng đồng thời vẫn xác định các định hướng phát triển kinh tế, thực hiện quản lý, chỉ đạo một cách toàn diện và duy trì một phần yếu tố kinh tế kế hoạch nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế mà Nhà nước hướng tới. Do đó, đối với các hoạt động đầu tư có khả năng ảnh hưởng đến nền kinh tế trong nước, dù là của nhà đầu tư trong nước hay nước ngoài, trước khi được chấp thuận đầu tư đều phải trải qua quá trình thẩm định của Chính phủ Việt Nam. Các nội dung thẩm định chủ yếu bao gồm:
■ Mục tiêu phát triển kinh tế mà Nhà nước hướng tới, định hướng và kế hoạch phát triển ngành nghề, lĩnh vực đầu tư có phù hợp hay không
■ Có bảo đảm được an ninh, quốc phòng hay không
■ Có bảo đảm được phát triển bền vững, bảo vệ môi trường hay không
■ Việc sử dụng tài sản do Nhà nước cung cấp (đặc biệt là quyền sử dụng đất) có hiệu quả và mục đích sử dụng có hợp lý hay không
Bên cạnh đó, nhằm ngăn ngừa những tác động tiêu cực đến kinh tế, xã hội Việt Nam (như ô nhiễm môi trường, chuyển giá trong thuế, du nhập công nghệ lạc hậu...) và bảo vệ doanh nghiệp Việt Nam, Chính phủ Việt Nam cũng đặt ra các hạn chế đối với nhà đầu tư nước ngoài.
02 - Lựa chọn mục tiêu kinh doanh của khoản đầu tư vào Việt Nam
Khi quyết định thâm nhập thị trường Việt Nam, điều đầu tiên cần xác định là sẽ đầu tư vào ngành nghề kinh doanh nào và mục đích đầu tư là gì. Nói cách khác, quý công ty cần cân nhắc kỹ lưỡng về việc muốn làm gì, muốn triển khai ngành nghề kinh doanh nào tại Việt Nam. Sau khi đã xác định được ngành nghề kinh doanh, cần kiểm tra xem có thuộc các hạn chế đầu tư nước ngoài dưới đây hay không.
2‐1
Có thuộc ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh hay không
Các ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh được quy định tại Luật Đầu tư hiện hành (số 61/2020/QH14) như sau, tuy nhiên trên thực tế, nội dung mà các doanh nghiệp Nhật Bản cần quan tâm chủ yếu là mục ② và ⑧ dưới đây.
① Kinh doanh các chất ma túy được quy định tại Phụ lục 1 Luật Đầu tư hiện hành số 61/2020/QH14
② Kinh doanh các loại hóa chất, khoáng vật được quy định tại Phụ lục 2 Luật Đầu tư số 61/2020/QH14
③ Kinh doanh mẫu vật các loài thực vật, động vật hoang dã có nguồn gốc tự nhiên được quy định tại Phụ lục 1 Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (Công ước Washington/CITES) được dẫn chiếu tại Luật Đầu tư số 61/2020/QH14, và kinh doanh mẫu vật các loài thực vật rừng, động vật rừng, thủy sản nguy cấp, quý, hiếm có nguồn gốc từ tự nhiên thuộc Nhóm I quy định tại Phụ lục 3 Luật Đầu tư số 61/2020/QH14
④ Kinh doanh mại dâm
⑤ Mua, bán người, mô, xác, bộ phận cơ thể người, bào thai người
⑥ Hoạt động kinh doanh liên quan đến sinh sản vô tính trên người
⑦ Kinh doanh pháo nổ
⑧ Kinh doanh dịch vụ đòi nợ
（Trích dẫn theo bản dịch của JETRO）
2‐2
Có thuộc ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện hay không
Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện được quy định tại Nghị định số 31/2021/NĐ-CP hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Đầu tư hiện hành số 61/2020/QH14. Tài liệu do JETRO dịch dưới đây có thể dùng để tham khảo.
https://www.jetro.go.jp/ext_images/jfile/country/vn/invest_02/pdfs/vn7A010_jokentsukikeieitoushi_yugu.pdf
2‐3
Xác định mã CPC (Certificate of Professional Competence) và mã VSIC (Vietnam Standard Industrial Classification) của ngành nghề kinh doanh
Mã CPC là mã số do Liên Hợp Quốc quy định theo từng loại hình ngành nghề kinh doanh. Khi nhà đầu tư nước ngoài thành lập cơ sở tại Việt Nam, cần ghi mã ngành nghề này vào Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC).
Mã CPC có thể tra cứu tại trang của Trung tâm WTO (Tổ chức Thương mại Thế giới) theo đường dẫn dưới đây.
https://trungtamwto.vn/file/20908/cpc-verson-2.1.pdf
Ngoài ra, sau khi gia nhập WTO, Việt Nam đã ký kết các cam kết mở cửa thị trường nhất định cho nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực dịch vụ (sau đây gọi là "Cam kết WTO"), trong đó liệt kê mã CPC của các ngành dịch vụ và quy định điều kiện thâm nhập thị trường. Nhà đầu tư nước ngoài cần kiểm tra, nắm rõ các điều kiện này.
Mã VSIC là mã số do Chính phủ Việt Nam quy định cho từng ngành kinh tế trong nước theo loại hình kinh doanh. Mã này là nội dung bắt buộc trong thủ tục xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (ERC) mà cả doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải thực hiện khi thành lập pháp nhân. Mã này được đăng tải trên Cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp - nơi đăng ký và công khai thông tin doanh nghiệp - với vai trò là ngành nghề (mục đích hoạt động) của công ty. Mã VSIC được quy định tại Quyết định số 27/2018/QĐ-TTg.
Chỉ sau khi xác định được mã CPC và mã VSIC, quý công ty mới có thể bắt đầu chuẩn bị các thủ tục liên quan đến việc thâm nhập thị trường Việt Nam.
Về mã CPC, nội dung này cũng được đề cập trong các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã gia nhập. Đối với nhà đầu tư Nhật Bản, có thể tham khảo ① Cam kết WTO và ② Hiệp định Đầu tư Việt Nam - Nhật Bản. Đối với những ngành nghề không được đề cập trong các hiệp định này (ngành nghề chưa mở cửa), cần xin phê duyệt theo quyết định riêng của cơ quan có thẩm quyền quản lý (ví dụ: dịch vụ cho thuê đồ vải - linen supply). Quý khách vui lòng liên hệ với chúng tôi để được tư vấn cụ thể đối với từng ngành nghề.
03 - Các loại hạn chế áp dụng đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài
Các loại hạn chế (điều kiện) áp dụng đối với nhà đầu tư nước ngoài bao gồm những nội dung sau:
■ Hạn chế về tỷ lệ sở hữu vốn điều lệ tại pháp nhân ở Việt Nam
■ Hạn chế về hình thức đầu tư
■ Hạn chế về phạm vi hoạt động kinh doanh
■ Điều kiện về năng lực (năng lực tài chính), kinh nghiệm của nhà đầu tư
■ Các điều kiện khác theo yêu cầu của pháp luật Việt Nam
3‐1
Hạn chế về tỷ lệ sở hữu vốn điều lệ tại pháp nhân ở Việt Nam
Về tỷ lệ sở hữu vốn điều lệ tại pháp nhân ở Việt Nam, có thể chia thành 4 nhóm chính như sau:
① Cho phép sở hữu 100% vốn nước ngoài (ví dụ: kinh doanh công nghệ thông tin, tư vấn, kinh doanh bất động sản, dịch vụ bất động sản)
② Tỷ lệ sở hữu tối đa của doanh nghiệp có vốn nước ngoài là 49% (dịch vụ vận tải đường biển nội địa, dịch vụ đường sắt, dịch vụ giải trí...)
③ Tỷ lệ sở hữu của doanh nghiệp có vốn nước ngoài trong công ty liên doanh không vượt quá 51% (dịch vụ nông nghiệp, lâm nghiệp...)
④ Bắt buộc phải góp vốn liên doanh với pháp nhân Việt Nam (không giới hạn tỷ lệ tối thiểu) (kinh doanh quảng cáo...)
3‐2
Hạn chế về hình thức đầu tư
Về hình thức đầu tư, Luật Đầu tư hiện hành quy định 5 hình thức đầu tư gồm: ① thành lập tổ chức kinh tế tại Việt Nam, ② đầu tư theo hình thức góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp, ③ thực hiện dự án đầu tư, ④ đầu tư theo hợp đồng BCC, và ⑤ các hình thức đầu tư, loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ. Trong số đó, hai hình thức đầu tư được nhà đầu tư nước ngoài lựa chọn nhiều nhất là ① thành lập tổ chức kinh tế tại Việt Nam và ② đầu tư theo hình thức góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp.
① Đối với hình thức đầu tư thành lập tổ chức kinh tế tại Việt Nam, có 3 lựa chọn gồm: (a) thành lập pháp nhân tại Việt Nam, (b) thành lập chi nhánh, và (c) thành lập văn phòng đại diện. Tùy theo ngành nghề kinh doanh mà nhà đầu tư nước ngoài dự định thực hiện tại Việt Nam, có thể lựa chọn một trong ba hình thức (a) (b) (c) nêu trên. Trong đó, hình thức (b) thành lập chi nhánh chỉ được cho phép trong phạm vi ngành nghề kinh doanh rất hạn chế.
② Ngoài ra, trong trường hợp không thể thành lập pháp nhân tại Việt Nam, cũng thường gặp trường hợp lựa chọn hình thức đầu tư ④ theo hợp đồng BCC.
Dù lựa chọn hình thức đầu tư nào trong số các hình thức nêu trên, nhà đầu tư cũng đều phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường.
3‐3
Hạn chế về phạm vi hoạt động kinh doanh
Hạn chế về phạm vi hoạt động kinh doanh được quy định tại các văn bản pháp luật chuyên ngành. Ví dụ, đối với dịch vụ cho thuê hàng hóa, tuy pháp luật cho phép nhà đầu tư nước ngoài thâm nhập, nhưng khác với doanh nghiệp nội địa Việt Nam, phạm vi ngành nghề mà nhà đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được thực hiện lại bị hạn chế rất nhiều.
Phạm vi hoạt động kinh doanh còn bao gồm cả phạm vi hoạt động về mặt địa lý. Về nguyên tắc, nhà đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài không được phép thâm nhập vào các khu vực liên quan đến quốc phòng, an ninh trật tự.
3‐4
Điều kiện về năng lực (năng lực tài chính), kinh nghiệm của nhà đầu tư
Ngoài các điều kiện quy định tại pháp luật chuyên ngành, khi xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (hoặc giấy chứng nhận tương đương), cơ quan có thẩm quyền còn xem xét năng lực (năng lực tài chính), kinh nghiệm... của nhà đầu tư nước ngoài như một tiêu chí đánh giá. Theo đó, nhà đầu tư nước ngoài cần nộp tài liệu chứng minh năng lực tài chính (báo cáo tài chính đã kiểm toán trong 2 năm gần nhất của nhà đầu tư nước ngoài, hoặc văn bản giải trình năng lực tài chính, hoặc cam kết hỗ trợ tài chính của công ty mẹ hay tổ chức tài chính khác...) cùng tài liệu chứng minh kinh nghiệm, thành tích đã thực hiện ở nước ngoài đối với ngành nghề dự kiến triển khai tại Việt Nam.
3‐5
Các điều kiện khác theo yêu cầu của pháp luật Việt Nam
Các điều kiện khác theo yêu cầu của pháp luật Việt Nam được quy định riêng tại các văn bản pháp luật chuyên ngành, hoặc tại các nghị định, thông tư do cơ quan quản lý ngành nghề dự kiến triển khai tại Việt Nam ban hành. Các điều kiện thường gặp chủ yếu bao gồm:
■ Xin cấp giấy phép chuyên ngành
■ Vốn điều lệ tối thiểu, vốn pháp định
■ Điều kiện về trình độ, chứng chỉ đối với người quản lý, chuyên gia, kỹ thuật viên của doanh nghiệp
■ Điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng
■ Các điều kiện khác
【Lưu ý】
※Nội dung trình bày ở trên áp dụng đối với các công ty không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Chứng khoán về giao dịch chứng khoán của công ty đại chúng.