Nghị định mới của Việt Nam nâng tầm hợp đồng theo mẫu: Tăng cường tính minh bạch và bảo vệ người tiêu dùng

01 - Hợp đồng theo mẫu là gì?

Theo Điều 405 Bộ luật Dân sự Việt Nam: hợp đồng theo mẫu là hợp đồng gồm những điều khoản do một bên đưa ra theo mẫu để bên kia trả lời trong một thời gian hợp lý; nếu bên được đề nghị trả lời chấp nhận thì coi như chấp nhận toàn bộ nội dung hợp đồng mà bên đề nghị đã đưa ra. Nói đơn giản: khi doanh nghiệp đơn phương ấn định nội dung hợp đồng và áp dụng mà không cho phép bên kia thay đổi - hợp đồng đó là hợp đồng theo mẫu.

Loại hợp đồng này được sử dụng phổ biến như công cụ bảo đảm tính hiệu quả và nhất quán - đặc biệt với doanh nghiệp thực hiện số lượng lớn giao dịch hoặc cung cấp dịch vụ cho người tiêu dùng. Nhưng việc sử dụng phải tuân thủ các quy định pháp luật, bao gồm Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng: nếu chứa các điều khoản không phù hợp, hợp đồng có thể bị vô hiệu.

02 - Các nguyên tắc áp dụng hợp đồng theo mẫu

2.1. Nguyên tắc công khai

Hợp đồng theo mẫu phải được công khai theo cách mà bên được đề nghị giao kết có thể biết hoặc phải biết về nội dung. Doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân kinh doanh có nghĩa vụ công khai qua:

• Niêm yết tại địa điểm dễ nhận thấy tại trụ sở, địa điểm kinh doanh
• Đăng tải trên trang thông tin điện tử hoặc ứng dụng (nếu có) - để người tiêu dùng xem trước nội dung trước khi giao kết hợp đồng hoặc thanh toán trước

2.2. Nguyên tắc có lợi cho người tiêu dùng

• Giải thích điều khoản không rõ ràng: điều khoản không rõ ràng phải được giải thích theo hướng có lợi cho người tiêu dùng
• Vô hiệu đối với điều khoản không công bằng: các điều khoản sau bị coi là vô hiệu - điều khoản miễn trừ trách nhiệm của doanh nghiệp; điều khoản hạn chế hoặc loại bỏ quyền hợp pháp của người tiêu dùng
• Quy định về ngôn ngữ: hợp đồng giao kết với người tiêu dùng, hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung phải thể hiện bằng tiếng Việt; các bên có thể thỏa thuận sử dụng thêm tiếng dân tộc thiểu số hoặc tiếng nước ngoài. Trường hợp có sự khác biệt giữa các ngôn ngữ: bản ngôn ngữ có lợi hơn cho người tiêu dùng được ưu tiên áp dụng

2.3. Nguyên tắc đăng ký

Doanh nghiệp cung cấp các loại hàng hóa, dịch vụ sau có nghĩa vụ đăng ký hợp đồng theo mẫu với cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trước khi sử dụng:

• Cung cấp điện sinh hoạt
• Cung cấp nước sinh hoạt
• Dịch vụ truyền hình trả tiền
• Dịch vụ thông tin di động mặt đất (thoại, tin nhắn, truy cập internet)
• Dịch vụ thông tin cố định mặt đất (thoại, truy cập internet)
• Vận chuyển hành khách bằng đường hàng không
• Vận chuyển hành khách bằng đường sắt
• Mua bán căn hộ chung cư

Danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc diện phải đăng ký được quy định tại Quyết định số 07/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

03 - Nội dung cơ bản của hợp đồng theo mẫu

3.1. Nội dung cơ bản cần có

• a) Thông tin của các bên: họ tên, địa chỉ, số điện thoại, phương thức liên hệ khác (nếu có)
• b) Thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ được bán, cung cấp
• c) Phương thức đo lường, số lượng, khối lượng, chất lượng, công dụng, giá cả và các yếu tố cấu thành giá cuối cùng (trường hợp pháp luật liên quan yêu cầu công khai)
• d) Phương thức và thời hạn thanh toán
• e) Thời gian, địa điểm, phương thức bán, cung cấp sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ
• f) Quyền và nghĩa vụ của các bên (bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật liên quan)
• g) Trách nhiệm bảo vệ thông tin của người tiêu dùng
• h) Trách nhiệm khi chấm dứt thực hiện hợp đồng và hậu quả của việc chấm dứt
• i) Cách thức xử lý trong trường hợp bất khả kháng (theo quy định pháp luật)
• j) Phương thức giải quyết tranh chấp
• k) Thời điểm giao kết và thời hạn của hợp đồng

3.2. Các điều khoản bị cấm trong hợp đồng theo mẫu

• a) Điều khoản hạn chế hoặc loại trừ trách nhiệm đã được quy định trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• b) Điều khoản hạn chế hoặc loại trừ quyền khiếu nại, khởi kiện của người tiêu dùng
• c) Điều khoản cho phép doanh nghiệp đơn phương thay đổi nội dung hợp đồng hoặc điều kiện giao dịch mà người tiêu dùng không được lựa chọn chấm dứt hợp đồng
• d) Điều khoản cho phép doanh nghiệp đơn phương thay đổi hoặc ấn định giá (trừ trường hợp pháp luật có quy định khác)
• e) Điều khoản chuyển giao trách nhiệm cho bên thứ ba mà không có sự đồng ý của người tiêu dùng
• f) Điều khoản quy định chế tài hoặc điều kiện chấm dứt hợp đồng bất lợi cho người tiêu dùng
• g) Điều khoản coi việc thu thập, sử dụng thông tin của người tiêu dùng là điều kiện của hợp đồng (trừ trường hợp pháp luật cho phép)
• h) Điều khoản trái với nguyên tắc thiện chí, làm mất cân bằng quyền và nghĩa vụ giữa các bên theo hướng bất lợi cho người tiêu dùng

3.3. Ý nghĩa thực tiễn

Hợp đồng theo mẫu là công cụ quan trọng để xây dựng lòng tin với người tiêu dùng và phòng tránh rủi ro pháp lý. Hợp đồng chứa các điều khoản không phù hợp hoặc thuộc diện bị cấm có thể bị vô hiệu về mặt pháp lý - doanh nghiệp cần hết sức thận trọng khi soạn thảo.

04 - Những điểm sửa đổi chính liên quan đến hợp đồng theo mẫu

4.1. Hợp đồng theo mẫu đa ngôn ngữ

Nghị định 55/2024/NĐ-CP tiếp tục yêu cầu bắt buộc sử dụng tiếng Việt, đồng thời cho phép sử dụng thêm ngôn ngữ khác nếu các bên thỏa thuận. Trước đây, Nghị định số 99/2011/NĐ-CP chỉ cho phép sử dụng tiếng Việt - thay đổi này nhằm đáp ứng thực tiễn giao dịch thương mại quốc tế và thúc đẩy trao đổi ý chí rõ ràng hơn giữa các bên.

4.2. Thay đổi về thủ tục đăng ký

• Nghĩa vụ đăng ký: phải đăng ký với cơ quan có thẩm quyền trước khi sử dụng hợp đồng theo mẫu (áp dụng đối với mọi hợp đồng theo mẫu); việc đăng ký cũng phải thực hiện trước khi nhận tiền tạm ứng, tiền đặt cọc hoặc tài sản bảo đảm từ người tiêu dùng
• Áp dụng mẫu hồ sơ mới: nhằm đơn giản hóa và nâng cao hiệu quả thủ tục đăng ký
• Kéo dài thời hạn thẩm định: từ 20 ngày làm việc (theo NĐ 99/2011/NĐ-CP) lên tối đa 60 ngày làm việc - để bảo đảm việc thẩm định các trường hợp phức tạp được thực hiện đầy đủ
• Nghĩa vụ công khai: công khai thông báo hoàn tất đăng ký tại trụ sở, địa điểm kinh doanh và trên các nền tảng trực tuyến

4.3. Hủy bỏ và sửa đổi hợp đồng theo mẫu

• Nghị định 55/2024/NĐ-CP trao quyền cho các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng yêu cầu hủy bỏ hoặc sửa đổi hợp đồng theo mẫu
• Nghĩa vụ thông báo phiên bản sửa đổi: doanh nghiệp phải công khai hợp đồng đã sửa đổi hoặc hủy bỏ và thông báo phiên bản mới cho người tiêu dùng

4.4. Thẩm quyền giám sát đối với hợp đồng theo mẫu

Nghị định 55/2024/NĐ-CP làm rõ cơ chế phối hợp giữa cơ quan trung ương và địa phương, quy định cụ thể việc phân định trách nhiệm trong quản lý, giám sát hợp đồng theo mẫu.

Ý nghĩa thực tiễn: những thay đổi trên đã nâng cao tính minh bạch của hợp đồng theo mẫu và tăng cường bảo vệ người tiêu dùng - đồng thời doanh nghiệp cũng cần thận trọng hơn trong soạn thảo hợp đồng và thực hiện thủ tục đăng ký. Hợp đồng theo mẫu là công cụ giúp doanh nghiệp - đặc biệt là những đơn vị phục vụ số lượng lớn người tiêu dùng - thiết lập hình thức giao dịch hiệu quả và nhất quán. Với các yêu cầu và thủ tục mới tại Nghị định 55/2024/NĐ-CP: hiểu và thực hiện đúng các quy định sẽ giúp doanh nghiệp củng cố lòng tin với người tiêu dùng, phòng tránh rủi ro pháp lý và phát triển hoạt động kinh doanh bền vững.