Nghị định mới của Việt Nam nâng tầm hợp đồng theo mẫu: Tăng cường tính minh bạch và bảo vệ người tiêu dùng

Nghị định mới của Chính phủ Việt Nam tiếp tục tăng cường tính minh bạch và công bằng của hợp đồng theo mẫu. Các quy định về việc hạn chế điều khoản áp đặt đơn phương và thông tin gây nhầm lẫn từ phía doanh nghiệp đã được làm rõ hơn, qua đó thúc đẩy việc bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt trong các giao dịch B2C. Luật sư Việt Nam của chúng tôi sẽ phân tích chi tiết những tác động thực tiễn như phạm vi ngành nghề áp dụng, nghĩa vụ tuân thủ và thủ tục công bố. Chúng tôi hỗ trợ soạn thảo, sửa đổi và xử lý các vấn đề liên quan đến hợp đồng theo mẫu trong nhiều lĩnh vực như bán lẻ, thương mại điện tử, giáo dục, cho thuê, bảo hiểm - tài chính, qua đó góp phần bảo vệ thương hiệu và phòng tránh rủi ro cho các doanh nghiệp Nhật Bản thông qua việc đảm bảo tính tuân thủ của nội dung hợp đồng.

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế và sự đa dạng hóa các hình thức giao dịch, việc sử dụng hợp đồng theo mẫu (Hợp đồng theo mẫu) ngày càng trở nên phổ biến, đặc biệt đối với các doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp nước ngoài hoạt động tại Việt Nam vẫn chưa hiểu đầy đủ các quy định pháp luật về hợp đồng theo mẫu, dẫn đến việc chưa thực hiện đầy đủ các thủ tục cần thiết theo quy định. Để khắc phục tình trạng này, ngày 16/5/2024, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Nghị định số 55/2024/NĐ-CP, quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2024. Nghị định 55/2024/NĐ-CP đã sửa đổi, bổ sung một số nội dung quan trọng liên quan đến các yêu cầu chung đối với hợp đồng theo mẫu.

01 - Hợp đồng theo mẫu (Hợp đồng theo mẫu) là gì?

Theo Điều 405 Bộ luật Dân sự Việt Nam, hợp đồng theo mẫu là hợp đồng gồm những điều khoản do một bên đưa ra theo mẫu để bên kia trả lời trong một thời gian hợp lý; nếu bên được đề nghị trả lời chấp nhận thì coi như chấp nhận toàn bộ nội dung hợp đồng theo mẫu mà bên đề nghị đã đưa ra. Căn cứ định nghĩa này, khi doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ đơn phương ấn định nội dung hợp đồng và áp dụng mà không cho phép bên kia thay đổi, hợp đồng đó được xếp vào loại hợp đồng theo mẫu.

Loại hợp đồng theo mẫu này được sử dụng phổ biến như một công cụ để bảo đảm tính hiệu quả và nhất quán, đặc biệt đối với các doanh nghiệp thực hiện số lượng lớn giao dịch hoặc cung cấp dịch vụ cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, việc sử dụng hợp đồng theo mẫu phải tuân thủ các quy định pháp luật liên quan, bao gồm Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; nếu hợp đồng chứa các điều khoản không phù hợp, hợp đồng có thể bị vô hiệu, do đó doanh nghiệp cần hết sức lưu ý.

02 - Các nguyên tắc áp dụng hợp đồng theo mẫu

Khi áp dụng hợp đồng theo mẫu, cần tuân thủ các nguyên tắc quan trọng sau đây.

2.1. Nguyên tắc công khai

Hợp đồng theo mẫu phải được công khai theo cách mà bên được đề nghị giao kết hợp đồng có thể biết hoặc phải biết về nội dung của hợp đồng.
Doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân kinh doanh có nghĩa vụ công khai nội dung hợp đồng theo các phương thức sau:

Niêm yết tại địa điểm dễ nhận thấy tại trụ sở, địa điểm kinh doanh.
Đăng tải trên trang thông tin điện tử hoặc ứng dụng (nếu có) để người tiêu dùng có thể xem trước nội dung hợp đồng trước khi giao kết hợp đồng hoặc thanh toán trước.
2.2. Nguyên tắc có lợi cho người tiêu dùng
Giải thích điều khoản không rõ ràng: Trường hợp hợp đồng theo mẫu có điều khoản không rõ ràng, điều khoản đó phải được giải thích theo hướng có lợi cho người tiêu dùng.
Vô hiệu đối với điều khoản không công bằng: Các điều khoản sau đây trong hợp đồng theo mẫu bị coi là vô hiệu:
Điều khoản miễn trừ trách nhiệm của doanh nghiệp.
Điều khoản hạn chế hoặc loại bỏ quyền hợp pháp của người tiêu dùng.
Quy định về ngôn ngữ sử dụng: Hợp đồng giao kết với người tiêu dùng, hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung phải được thể hiện bằng tiếng Việt. Ngoài ra, các bên có thể thỏa thuận sử dụng thêm tiếng dân tộc thiểu số của Việt Nam hoặc tiếng nước ngoài. Trường hợp có sự khác biệt giữa các ngôn ngữ, bản ngôn ngữ có lợi hơn cho người tiêu dùng sẽ được ưu tiên áp dụng.
2.3. Nguyên tắc đăng ký

Doanh nghiệp cung cấp các loại hàng hóa, dịch vụ sau đây có nghĩa vụ đăng ký hợp đồng theo mẫu với cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trước khi sử dụng:

Cung cấp điện sinh hoạt
Cung cấp nước sinh hoạt
Dịch vụ truyền hình trả tiền
Dịch vụ thông tin di động mặt đất (thoại, tin nhắn, truy cập internet)
Dịch vụ thông tin cố định mặt đất (thoại, truy cập internet)
Vận chuyển hành khách bằng đường hàng không
Vận chuyển hành khách bằng đường sắt
Mua bán căn hộ chung cư

Danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc diện phải đăng ký nêu trên được quy định tại Quyết định số 07/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

03 - Nội dung cơ bản của hợp đồng theo mẫu

3.1. Nội dung cơ bản cần có trong hợp đồng theo mẫu

Hợp đồng theo mẫu cần bao gồm các nội dung cơ bản sau đây.

a) Thông tin của các bên trong hợp đồng: họ tên, địa chỉ, số điện thoại, phương thức liên hệ khác (nếu có).

b) Thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ được bán, cung cấp.

c) Phương thức đo lường, số lượng, khối lượng, chất lượng, công dụng, giá cả và các yếu tố cấu thành giá cuối cùng (trường hợp pháp luật liên quan yêu cầu phải công khai).

d) Phương thức và thời hạn thanh toán.

e) Thời gian, địa điểm, phương thức bán, cung cấp sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ.

f) Quyền và nghĩa vụ của các bên (để bảo đảm tuân thủ các quy định pháp luật liên quan).

g) Trách nhiệm bảo vệ thông tin của người tiêu dùng.

h) Trách nhiệm khi chấm dứt thực hiện hợp đồng và hậu quả của việc chấm dứt.

i) Cách thức xử lý trong trường hợp bất khả kháng (theo quy định pháp luật).

j) Phương thức giải quyết tranh chấp.

k) Thời điểm giao kết và thời hạn của hợp đồng.

3.2. Các điều khoản bị cấm trong hợp đồng theo mẫu

Hợp đồng theo mẫu không được chứa các điều khoản cấm sau đây.
a) Điều khoản hạn chế hoặc loại trừ trách nhiệm đã được quy định trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
b) Điều khoản hạn chế hoặc loại trừ quyền khiếu nại, khởi kiện của người tiêu dùng.
c) Điều khoản cho phép doanh nghiệp đơn phương thay đổi nội dung hợp đồng hoặc điều kiện giao dịch mà người tiêu dùng không được lựa chọn chấm dứt hợp đồng.
d) Điều khoản cho phép doanh nghiệp đơn phương thay đổi hoặc ấn định giá (trừ trường hợp pháp luật có quy định khác).
e) Điều khoản chuyển giao trách nhiệm cho bên thứ ba mà không có sự đồng ý của người tiêu dùng.
f) Điều khoản quy định chế tài hoặc điều kiện chấm dứt hợp đồng bất lợi cho người tiêu dùng.
g) Điều khoản coi việc thu thập, sử dụng thông tin của người tiêu dùng là điều kiện của hợp đồng (trừ trường hợp pháp luật cho phép).
h) Điều khoản trái với nguyên tắc thiện chí, làm mất cân bằng quyền và nghĩa vụ giữa các bên theo hướng bất lợi cho người tiêu dùng.

3.3. Ý nghĩa thực tiễn:

Hợp đồng theo mẫu là công cụ quan trọng để xây dựng lòng tin với người tiêu dùng và phòng tránh rủi ro pháp lý. Hợp đồng chứa các điều khoản không phù hợp hoặc thuộc diện bị cấm có thể bị vô hiệu về mặt pháp lý, do đó doanh nghiệp cần hết sức thận trọng khi soạn thảo hợp đồng.

04 - Những điểm sửa đổi chính liên quan đến hợp đồng theo mẫu

4.1．Hợp đồng theo mẫu đa ngôn ngữ

Nghị định số 55/2024/NĐ-CP tiếp tục yêu cầu bắt buộc sử dụng tiếng Việt trong hợp đồng theo mẫu, đồng thời cho phép sử dụng thêm ngôn ngữ khác nếu các bên thỏa thuận. Trước đây, Nghị định số 99/2011/NĐ-CP chỉ cho phép sử dụng tiếng Việt. Thay đổi này nhằm đáp ứng thực tiễn giao dịch thương mại quốc tế và thúc đẩy sự trao đổi ý chí rõ ràng hơn giữa các bên.

4.2．Thay đổi về thủ tục đăng ký
Nghĩa vụ đăng ký: Nghị định số 55/2024/NĐ-CP yêu cầu doanh nghiệp phải đăng ký với cơ quan có thẩm quyền trước khi sử dụng hợp đồng theo mẫu (áp dụng đối với mọi hợp đồng theo mẫu). Ngoài ra, việc đăng ký cũng phải được thực hiện trước khi nhận tiền tạm ứng, tiền đặt cọc hoặc tài sản bảo đảm từ người tiêu dùng.
Áp dụng mẫu hồ sơ mới: Mẫu hồ sơ đăng ký mới đã được ban hành nhằm đơn giản hóa và nâng cao hiệu quả của thủ tục đăng ký.
Kéo dài thời hạn thẩm định: Để bảo đảm việc thẩm định hồ sơ đăng ký đối với các trường hợp phức tạp được thực hiện đầy đủ, thời hạn thẩm định đã được kéo dài từ 20 ngày làm việc (theo Nghị định 99/2011/NĐ-CP) lên tối đa 60 ngày làm việc.
Nghĩa vụ công khai: Doanh nghiệp có nghĩa vụ công khai thông báo hoàn tất đăng ký tại trụ sở, địa điểm kinh doanh và trên các nền tảng trực tuyến.
4.3. Hủy bỏ và sửa đổi hợp đồng theo mẫu
Nghị định số 55/2024/NĐ-CP trao quyền cho các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng yêu cầu hủy bỏ hoặc sửa đổi hợp đồng theo mẫu.
Nghĩa vụ thông báo phiên bản sửa đổi: Doanh nghiệp có nghĩa vụ công khai hợp đồng đã được sửa đổi hoặc hủy bỏ và thông báo phiên bản mới cho người tiêu dùng.
4.4. Thẩm quyền giám sát đối với hợp đồng theo mẫu

Nghị định số 55/2024/NĐ-CP làm rõ cơ chế phối hợp giữa cơ quan trung ương và địa phương, đồng thời quy định cụ thể việc phân định trách nhiệm trong quản lý, giám sát hợp đồng theo mẫu.

Ý nghĩa thực tiễn:
Những thay đổi nêu trên đã nâng cao tính minh bạch của hợp đồng theo mẫu và tăng cường bảo vệ người tiêu dùng. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần thận trọng hơn trong quá trình soạn thảo hợp đồng và thực hiện thủ tục đăng ký.

Hợp đồng theo mẫu là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho số lượng lớn người tiêu dùng, thiết lập hình thức giao dịch hiệu quả và nhất quán. Tuy nhiên, với các yêu cầu và thủ tục mới được đưa ra tại Nghị định số 55/2024/NĐ-CP, doanh nghiệp càng cần chú trọng hơn đến việc tuân thủ pháp luật và bảo đảm tính minh bạch. Việc hiểu và thực hiện đúng các quy định này sẽ giúp doanh nghiệp củng cố lòng tin với người tiêu dùng, phòng tránh rủi ro pháp lý và phát triển hoạt động kinh doanh một cách bền vững.