Các phương thức tái cơ cấu nợ (đảo nợ) của pháp nhân tại Việt Nam và những vấn đề pháp lý liên quan

01 - Trả nợ hiện hữu bằng khoản vay mới

1-1. Trường hợp vay từ nước ngoài

Để vay mới từ nước ngoài nhằm trả khoản vay hiện hữu: điều kiện tiên quyết là phương án sử dụng vốn vay phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Khoản vay mới thường đi kèm lãi suất cao hơn và điều kiện thẩm định nghiêm ngặt hơn - chi phí huy động vốn có xu hướng tăng. Ngoài ra, hợp đồng vay thường quy định các điều khoản bảo vệ quyền lợi của bên cho vay, có thể hạn chế quyền tự do hoạt động của doanh nghiệp (trường hợp bên cho vay là ngân hàng hoặc bên thứ ba).

1-2. Trường hợp vay trong nước

Doanh nghiệp cũng có thể dùng khoản vay trong nước, nhưng chỉ được chấp nhận khi nhằm mục đích trả nợ trước hạn đối với khoản nợ hiện hữu, đồng thời đáp ứng hai điều kiện:

• ① Thời hạn trả nợ của khoản vay mới không được vượt quá thời hạn còn lại của khoản nợ hiện hữu
• ② Điều kiện trả nợ của khoản nợ hiện hữu chưa từng được thay đổi trước đó qua đảo nợ hoặc các hình thức khác

Lãi suất ngân hàng trong nước có thể tương đối thấp - ví dụ, có ngân hàng áp dụng lãi suất khoản vay hiện hữu 11-12%/năm, trong khi lãi suất cho khoản vay mới chỉ khoảng 6-7%/năm. Nhưng tiếp cận khoản vay lãi suất thấp như vậy không hề dễ dàng - với doanh nghiệp Nhật Bản và cá nhân, thủ tục gặp nhiều khó khăn vì:

• ① Cần có tài sản bảo đảm phù hợp
• ② Phí trả nợ trước hạn cao (thông thường từ 3-4% số tiền trả trước)
• ③ Gánh nặng các chi phí khác lớn: phí thẩm định giá tài sản, phí công chứng, phí đăng ký giao dịch bảo đảm, nghĩa vụ mua bảo hiểm...

Do các yếu tố này, chi phí khoản vay mới tăng lên, khiến doanh nghiệp rơi vào tình trạng "tránh được khó khăn này lại gặp khó khăn khác": dù bỏ nhiều công sức, khi so sánh chi phí khoản vay mới với khoản vay hiện hữu, kết quả thường không chênh lệch đáng kể.

02 - Cơ cấu lại thời hạn trả nợ

Việc cơ cấu lại thời hạn trả nợ được thực hiện dựa trên đàm phán, thỏa thuận giữa bên cho vay và bên nợ, theo một trong các phương thức:

• Điều chỉnh lịch trả nợ theo từng đợt: gia hạn thời hạn trả nợ đối với một phần hoặc toàn bộ gốc và lãi
• Gia hạn thời hạn trả nợ: điều chỉnh lại thời hạn trả nợ gốc và lãi vượt quá thời hạn quy định tại hợp đồng hiện hữu

Để thực hiện: bên cho vay cần đánh giá tín nhiệm và xác nhận khả năng trả nợ của bên nợ. Lưu ý về thời điểm: trong nhiều trường hợp, thỏa thuận cần đạt được ngay trước ngày đến hạn trả nợ hoặc trong vòng 10-15 ngày kể từ ngày đến hạn.

03 - Thanh toán nợ bằng tài sản thay thế

Doanh nghiệp thuộc một số ngành đặc thù (bất động sản, dầu khí, sản phẩm tài chính...) có thể sử dụng tài sản có tính thanh khoản cao để thanh toán nợ - ví dụ: chuyển đổi bất động sản thành tiền mặt và dùng số tiền đó để giảm nợ. Nhưng phương thức này tiềm ẩn các rủi ro:

• Nguy cơ phát sinh thiệt hại nếu giá trị định giá tài sản thấp hơn giá trị thị trường
• Thời gian và chi phí phát sinh khi thanh khoản hóa tài sản

04 - Đề nghị miễn, giảm lãi suất và phí

Trong các giao dịch vay nội bộ tập đoàn hoặc giữa công ty mẹ - công ty con: việc miễn, giảm lãi suất và phí có thể được chấp thuận. Nhưng khi huy động vốn từ bên ngoài như tổ chức tín dụng - do quyền lợi của bên cho vay thường được ưu tiên bảo vệ - việc đảo nợ với điều kiện thuận lợi như vậy là rất khó. Doanh nghiệp cần chuẩn bị kỹ chiến lược đàm phán với bên cho vay từ trước, bao gồm việc giải trình tính hợp lý của việc đảo nợ.

05 - Những lưu ý chung

Trong quá trình đảo nợ, cần cân nhắc các rủi ro pháp lý và tài chính:

• ① Tuân thủ pháp luật: phương án đảo nợ phải được thực hiện phù hợp với quy định pháp luật Việt Nam
• ② Duy trì đánh giá tín nhiệm: cần có chiến lược nhằm giảm thiểu tối đa tác động của việc đảo nợ đến xếp hạng tín nhiệm của doanh nghiệp
• ③ Sự tham gia của chuyên gia: tham vấn ý kiến luật sư và chuyên gia tư vấn tài chính giúp phòng tránh rủi ro pháp lý và thiết kế phương án đảo nợ tối ưu