Những lưu ý về pháp lý hợp đồng tại Việt Nam - Sự khác biệt giữa hợp đồng Nhật Bản và Việt Nam, và bí quyết thành công trên thị trường Việt Nam

Luật sư Nhật Bản và Luật sư nước ngoài hành nghề tại Việt Nam

Mori Kazuya, Cố vấn cấp cao của Công ty Luật (phụ trách pháp luật Nhật Bản)

Luật sư điều hành, chúng tôi
Luật sư Việt Nam
Hòa giải viên, Quản tài viên phá sản, Kiểm soát viên độc lập

Mục lục
01 - Hợp đồng tại Việt Nam được soạn thảo như thế nào?
02 - Sự khác biệt giữa hợp đồng của Nhật Bản và Việt Nam là gì?

Bài viết giải thích những điểm cơ bản trong thực tiễn soạn thảo hợp đồng tại Việt Nam, đồng thời so sánh sự khác biệt về tập quán thương mại và thể chế pháp luật với Nhật Bản để giúp phòng tránh tranh chấp. Nội dung giới thiệu những điểm doanh nghiệp Nhật Bản cần lưu ý khi ký kết hợp đồng tại thị trường Việt Nam, cũng như cách thức đàm phán và thiết kế điều khoản hợp đồng nhằm giảm thiểu rủi ro. Chúng tôi đã thực hiện nhiều dự án soạn thảo, rà soát và hỗ trợ đàm phán hợp đồng trong các giao dịch xuyên biên giới Nhật Bản - Việt Nam, tích lũy kinh nghiệm thực tiễn phong phú trong nhiều lĩnh vực. Chúng tôi có thế mạnh về tư vấn thực tiễn nhằm phòng ngừa và giải quyết sớm các tranh chấp hợp đồng.

Việc soạn thảo hợp đồng tại Việt Nam phát sinh nhiều vấn đề khác nhau tùy theo quy mô doanh nghiệp và tầm quan trọng của hợp đồng. Bài viết này sẽ khái quát những vấn đề mà doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp vừa và nhỏ thường gặp phải, rủi ro khi đưa vào hợp đồng những chế định hoặc điều khoản chưa quen thuộc với pháp luật Việt Nam, cũng như sự khác biệt về văn hóa hợp đồng và pháp luật giữa Nhật Bản và Việt Nam. Đồng thời, bài viết cũng đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả năng thực thi của hợp đồng.

01 - Hợp đồng tại Việt Nam được soạn thảo như thế nào?

Quy trình soạn thảo hợp đồng của các doanh nghiệp lớn tại Việt Nam (bao gồm cả doanh nghiệp Nhật Bản) và các doanh nghiệp vừa và nhỏ có phần khác nhau như sau.

Những vấn đề phát sinh từ hợp đồng được soạn thảo theo quy trình nêu trên như sau.

① Đối với doanh nghiệp lớn (có bộ phận pháp chế) hoặc hợp đồng có giá trị lớn, hợp đồng quan trọng (hợp đồng chuyển nhượng tài sản, hợp đồng EPC, hợp đồng liên doanh, hợp đồng hợp tác kinh doanh, hợp đồng đại lý...), thường phát sinh các vấn đề sau đây.

Hợp đồng quá dài, quá phức tạp

Một kiểu thường gặp là đưa vào hợp đồng tất cả các nội dung, bất kể đã được pháp luật quy định hay chưa. Cách soạn thảo như vậy khiến dung lượng hợp đồng tăng lên, có thể gây bất lợi như tốn nhiều thời gian cho người đọc hợp đồng.

“Bình luận”

Để giải quyết vấn đề này, có thể xem xét hai giải pháp sau đây.

Loại bỏ những điều khoản vốn không cần thiết phải ghi trong hợp đồng (những nội dung đã được pháp luật quy định...). Tuy nhiên, tiền đề là cả hai bên phải nhận thức được sự tồn tại và mục đích của quy định pháp luật đó.
Vẫn giữ nguyên trong hợp đồng những nội dung vốn không nên quy định trong hợp đồng, nhưng tổ chức buổi giải thích hợp đồng hoặc buổi trao đổi để bảo đảm cả hai bên nắm bắt và hiểu rõ đầy đủ toàn bộ nội dung hợp đồng, đồng thời thực hiện việc này một cách phù hợp.
Đưa vào những chế định không tồn tại tại Việt Nam

Khi soạn thảo hợp đồng dựa trên tư vấn của người phụ trách pháp chế (người nước ngoài) của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, hoặc của luật sư từng du học nước ngoài, không ít trường hợp đưa vào những chế định không tồn tại tại Việt Nam. Không chỉ là vấn đề ngôn từ khó hiểu, mà bản thân nội dung điều khoản đó đôi khi cũng chưa quen thuộc với pháp luật Việt Nam. Tất nhiên, nếu hai bên đã thỏa thuận thì vẫn có thể thực hiện theo đúng nội dung đó. Tuy nhiên, khi xảy ra tranh chấp, tòa án có thể sẽ không công nhận hiệu lực của điều khoản đó.

“Bình luận”

Nếu cơ quan giải quyết tranh chấp hợp đồng là tòa án thì sẽ phát sinh vấn đề như đã nêu, do đó việc sử dụng trọng tài sẽ làm tăng khả năng những chế định, điều khoản không tồn tại tại Việt Nam được công nhận hiệu lực.

② Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (không có bộ phận pháp chế) hoặc hợp đồng có giá trị nhỏ, hợp đồng không quan trọng (hợp đồng mua hàng thường ngày, hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ...), thường thấy rất nhiều vấn đề như sau.

Hợp đồng có nghi vấn về hiệu lực (thẩm quyền của người ký, ngành nghề kinh doanh của công ty...)
Thiếu những điều khoản đáng lẽ phải có
Có những điều khoản không liên quan đến giao dịch
Có điều khoản vi phạm pháp luật
Dù có điều khoản nhưng không thực hiện đúng hợp đồng (xử lý kế toán, không thực hiện nghĩa vụ...)

02 - Sự khác biệt giữa hợp đồng của Nhật Bản và Việt Nam là gì?

Theo kinh nghiệm của tác giả - một luật sư Việt Nam - khi rà soát các hợp đồng do chuyên gia Nhật Bản soạn thảo, có thể chỉ ra một số vấn đề thường gặp trong các hợp đồng đó như sau.

① Đưa vào các điều khoản chưa quen thuộc với pháp luật và văn hóa Việt Nam

Thường thấy các hợp đồng có điều khoản về mất quyền lợi kỳ hạn (期限の利益の喪失), điều khoản loại trừ thế lực phản xã hội (điều khoản chống tội phạm có tổ chức), điều khoản bảo vệ nhân quyền... Tại Việt Nam không có chế định tương ứng với những điều khoản đó, nên nhiều khi chỉ đọc theo văn cảnh cũng không thể hiểu được. Có thể những điều khoản này bắt nguồn từ bối cảnh, lịch sử riêng của Nhật Bản. Tuy nhiên, do Việt Nam không có bối cảnh tương tự, nên đối với những hợp đồng chỉ thực hiện tại Việt Nam, nếu có thể thì nên lược bỏ những điều khoản như vậy.

② Cấu trúc câu văn quá phức tạp

Các điều khoản hợp đồng do người Nhật soạn thảo không chỉ có dung lượng quá dài mà cấu trúc câu văn cũng thường quá phức tạp. Việc dịch những văn bản như vậy đòi hỏi phải có sự gia công nhất định, và trong một số trường hợp, ý nghĩa của bản gốc có thể không được truyền tải đầy đủ. Nếu xác định trước là hợp đồng sẽ được dịch, nên soạn thảo câu văn theo hướng đơn giản, ngắn gọn.

③ Do mỗi điều khoản đều có bối cảnh hình thành riêng, nếu không hiểu được bối cảnh đó thì không thể truyền tải đúng nội dung

Đương nhiên, hợp đồng là sự cam kết giữa các bên và được soạn thảo dựa trên sự thỏa thuận của các bên. Do đó, về nguyên tắc, chỉ cần các bên trong hợp đồng hiểu được nội dung là đủ. Tuy nhiên, nếu chẳng may phát sinh tranh chấp, hợp đồng đó sẽ phải được xuất trình cho tòa án hoặc trọng tài. Trong trường hợp đó, nếu không giải thích cả bối cảnh soạn thảo văn bản thì không thể diễn giải được ý nghĩa của văn bản. Tuy nhiên, việc có thể triệu tập bên đã soạn thảo hợp đồng ra làm nhân chứng khi xảy ra tranh chấp hay không cũng là một vấn đề lớn.

Ngay cả trong trường hợp không phát sinh tranh chấp, người kế nhiệm hoặc các bên liên quan khác khi xem lại hợp đồng cũng cần có thể dễ dàng hiểu được ý nghĩa của hợp đồng. Vì vậy, cần bảo đảm tính minh bạch và cụ thể của hợp đồng.