Những lưu ý về pháp lý hợp đồng tại Việt Nam - Sự khác biệt giữa hợp đồng Nhật Bản và Việt Nam, và bí quyết thành công trên thị trường Việt Nam

01 - Hợp đồng tại Việt Nam được soạn thảo như thế nào?

Quy trình soạn thảo hợp đồng của doanh nghiệp lớn (kể cả doanh nghiệp Nhật Bản) và doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam có phần khác nhau - và các vấn đề phát sinh cũng khác nhau theo hai nhóm:

① Doanh nghiệp lớn (có bộ phận pháp chế) hoặc hợp đồng giá trị lớn, hợp đồng quan trọng

(Hợp đồng chuyển nhượng tài sản, hợp đồng EPC, hợp đồng liên doanh, hợp đồng hợp tác kinh doanh, hợp đồng đại lý...) - hai vấn đề thường phát sinh:

Vấn đề thứ nhất: hợp đồng quá dài, quá phức tạp. Một kiểu thường gặp là đưa vào hợp đồng tất cả các nội dung, bất kể đã được pháp luật quy định hay chưa - khiến dung lượng tăng lên, tốn nhiều thời gian cho người đọc.

Bình luận - hai giải pháp có thể xem xét:

• Loại bỏ những điều khoản vốn không cần ghi trong hợp đồng (nội dung đã được pháp luật quy định...) - với tiền đề là cả hai bên phải nhận thức được sự tồn tại và mục đích của quy định pháp luật đó
• Vẫn giữ nguyên các nội dung đó trong hợp đồng, nhưng tổ chức buổi giải thích hợp đồng hoặc buổi trao đổi để bảo đảm cả hai bên nắm bắt, hiểu rõ đầy đủ toàn bộ nội dung

Vấn đề thứ hai: đưa vào những chế định không tồn tại tại Việt Nam. Khi soạn hợp đồng dựa trên tư vấn của người phụ trách pháp chế (người nước ngoài) của doanh nghiệp FDI, hoặc của luật sư từng du học nước ngoài, không ít trường hợp đưa vào những chế định không tồn tại tại Việt Nam. Không chỉ ngôn từ khó hiểu - bản thân nội dung điều khoản đôi khi cũng chưa quen thuộc với pháp luật Việt Nam. Nếu hai bên đã thỏa thuận thì vẫn có thể thực hiện theo, nhưng khi tranh chấp xảy ra, tòa án có thể không công nhận hiệu lực của điều khoản đó.

Bình luận: nếu cơ quan giải quyết tranh chấp là tòa án thì sẽ phát sinh vấn đề nêu trên - do đó, việc chọn trọng tài sẽ làm tăng khả năng những chế định, điều khoản không tồn tại tại Việt Nam được công nhận hiệu lực.

② Doanh nghiệp vừa và nhỏ (không có bộ phận pháp chế) hoặc hợp đồng giá trị nhỏ, không quan trọng

(Hợp đồng mua hàng thường ngày, hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ...) - rất nhiều vấn đề thường thấy:

• Hợp đồng có nghi vấn về hiệu lực (thẩm quyền của người ký, ngành nghề kinh doanh của công ty...)
• Thiếu những điều khoản đáng lẽ phải có
• Có những điều khoản không liên quan đến giao dịch
• Có điều khoản vi phạm pháp luật
• Dù có điều khoản nhưng không thực hiện đúng hợp đồng (xử lý kế toán, không thực hiện nghĩa vụ...)

02 - Sự khác biệt giữa hợp đồng của Nhật Bản và Việt Nam là gì?

Theo kinh nghiệm của tác giả - một luật sư Việt Nam - khi rà soát các hợp đồng do chuyên gia Nhật Bản soạn thảo, có ba vấn đề thường gặp:

① Đưa vào các điều khoản chưa quen thuộc với pháp luật và văn hóa Việt Nam

Thường thấy các hợp đồng có: điều khoản về mất quyền lợi kỳ hạn (期限の利益の喪失), điều khoản loại trừ thế lực phản xã hội (điều khoản chống tội phạm có tổ chức), điều khoản bảo vệ nhân quyền... Tại Việt Nam không có chế định tương ứng - nhiều khi chỉ đọc theo văn cảnh cũng không thể hiểu được. Những điều khoản này có thể bắt nguồn từ bối cảnh, lịch sử riêng của Nhật Bản; nhưng vì Việt Nam không có bối cảnh tương tự, với những hợp đồng chỉ thực hiện tại Việt Nam, nếu có thể thì nên lược bỏ.

② Cấu trúc câu văn quá phức tạp

Các điều khoản do người Nhật soạn không chỉ quá dài mà cấu trúc câu cũng thường quá phức tạp. Dịch những văn bản như vậy đòi hỏi sự gia công nhất định, và trong một số trường hợp, ý nghĩa của bản gốc không được truyền tải đầy đủ. Nếu xác định trước hợp đồng sẽ được dịch: soạn câu văn đơn giản, ngắn gọn.

③ Mỗi điều khoản có bối cảnh hình thành riêng - không hiểu bối cảnh thì không truyền tải đúng nội dung

Hợp đồng là cam kết giữa các bên, về nguyên tắc chỉ cần các bên hiểu nội dung là đủ. Nhưng nếu chẳng may tranh chấp phát sinh, hợp đồng phải được xuất trình cho tòa án hoặc trọng tài - khi đó, không giải thích cả bối cảnh soạn thảo thì không diễn giải được ý nghĩa của văn bản. Mà việc có thể triệu tập bên đã soạn hợp đồng ra làm nhân chứng khi tranh chấp hay không lại là một vấn đề lớn.

Ngay cả khi không có tranh chấp: người kế nhiệm hoặc các bên liên quan khác khi xem lại hợp đồng cũng cần dễ dàng hiểu được ý nghĩa. Vì vậy, bảo đảm tính minh bạch và cụ thể của hợp đồng là yêu cầu xuyên suốt.