AI không còn là vấn đề riêng của bộ phận kỹ thuật - Luật AI 2025 của Việt Nam đặt ra thực tế mới cho công tác quản trị doanh nghiệp

Bài viết phân tích dưới góc độ pháp lý Luật Trí tuệ nhân tạo (Luật AI) 2025 của Việt Nam, có hiệu lực từ tháng 3/2026. Nội dung trình bày chi tiết những thực tế pháp lý mới mà doanh nghiệp phải đối mặt, như cơ chế quản lý dựa trên rủi ro đối với hệ thống AI, trách nhiệm pháp lý của nhà phát triển và bên triển khai, nghĩa vụ minh bạch nhằm đối phó với deepfake. Bài viết cũng đưa ra những gợi ý thực tiễn nhằm xây dựng cơ chế tuân thủ và tận dụng các ưu đãi đầu tư.

Năm 2025, Việt Nam đã chính thức ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo (Luật AI), có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2026. Việc ban hành đạo luật này là một bước tiến quan trọng về thể chế, khi lần đầu tiên thiết lập một khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện, bao trùm toàn bộ vòng đời của hệ thống AI, từ giai đoạn phát triển, cung cấp, triển khai cho đến giai đoạn vận hành và giám sát.

Phạm vi áp dụng của Luật này không giới hạn ở các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước Việt Nam. Ngay cả doanh nghiệp hoặc cá nhân nước ngoài, nếu thực hiện hoạt động phát triển, cung cấp hoặc triển khai hệ thống AI tại thị trường Việt Nam, cũng thuộc đối tượng áp dụng của Luật này. Cách tiếp cận này phản ánh đặc tính xuyên biên giới của công nghệ số, đồng thời thể hiện định hướng lập pháp yêu cầu các hệ thống AI có ảnh hưởng đến người dùng tại Việt Nam phải đáp ứng những tiêu chuẩn pháp lý nhất định.

01 - Xây dựng hệ thống khái niệm pháp lý thống nhất về AI

a. Bối cảnh thể chế pháp luật

Trước khi Luật AI được ban hành, hệ thống pháp luật Việt Nam chưa có một đạo luật chuyên biệt điều chỉnh toàn diện về trí tuệ nhân tạo. Các quy định liên quan đến AI nằm rải rác trong nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau như Luật Công nghệ thông tin, Luật An ninh mạng, pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Giao dịch điện tử...

Cấu trúc quy định phân tán như vậy đã gây ra một số vấn đề trên thực tiễn. Thứ nhất, chưa có tiêu chuẩn rõ ràng về việc định nghĩa hệ thống AI dưới góc độ pháp lý.

Thứ hai, vai trò và sự phân định trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào chuỗi giá trị AI chưa được làm rõ.
Thứ ba, nền tảng pháp lý để xác định trách nhiệm đối với những tác động mà AI gây ra cho cá nhân và xã hội còn chưa đầy đủ.

Trong những năm gần đây, AI đã được ứng dụng nhanh chóng trong nhiều lĩnh vực đa dạng như tài chính, y tế, giáo dục, thương mại điện tử. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng một hệ thống khái niệm pháp lý thống nhất về AI đã trở thành tiền đề quan trọng để bảo đảm sự phát triển lành mạnh của công nghệ cũng như thực hiện quản lý phù hợp.

b. Xây dựng khung khái niệm pháp lý về AI

Luật AI 2025 là lần đầu tiên trong hệ thống pháp luật Việt Nam định nghĩa rõ ràng một hệ thống khái niệm pháp lý thống nhất về trí tuệ nhân tạo. Theo Điều 3 của Luật này, "trí tuệ nhân tạo" là công nghệ hiện thực hóa bằng phương tiện điện tử các năng lực trí tuệ của con người, bao gồm học tập, suy luận, nhận thức, phán đoán, hiểu ngôn ngữ tự nhiên.

Ngoài ra, "hệ thống AI" được định nghĩa là hệ thống được thiết kế dựa trên nền tảng máy móc, thực hiện năng lực AI với một mức độ tự chủ nhất định, và có thể có khả năng thích ứng sau khi được triển khai. Đây cũng là hệ thống tạo ra các đầu ra như dự đoán, nội dung, khuyến nghị hoặc quyết định, có khả năng gây ảnh hưởng đến môi trường vật lý hoặc môi trường số.

Bên cạnh đó, Luật này phân định rõ các chủ thể tham gia vào chuỗi giá trị AI, cụ thể gồm: "nhà phát triển" (Developer) - bên thiết kế, xây dựng, huấn luyện và điều chỉnh hệ thống AI; "nhà cung cấp" (Provider) - bên đưa hệ thống AI ra thị trường; "bên triển khai" (Deployer) - bên sử dụng hệ thống AI trong hoạt động nghiệp vụ hoặc cung cấp dịch vụ; "người dùng" (User) - bên tiếp xúc trực tiếp với hệ thống AI hoặc đầu ra của hệ thống đó; và "đối tượng bị ảnh hưởng" (Affected person) - bên chịu tác động trực tiếp hoặc gián tiếp từ việc triển khai AI.

Việc định nghĩa rõ ràng các chủ thể cấu thành chuỗi giá trị AI như vậy giúp làm rõ việc phân bổ trách nhiệm pháp lý, đồng thời tạo cơ sở để xây dựng khuôn khổ nghĩa vụ và trách nhiệm được áp dụng khi phát sinh rủi ro hoặc tranh chấp liên quan đến AI.

02 - Cơ chế quản lý dựa trên rủi ro đối với hệ thống AI

a. Phân loại rủi ro đối với hệ thống AI

Một trong những đặc điểm quan trọng của Luật AI 2025 là việc áp dụng "cách tiếp cận dựa trên rủi ro" (risk-based approach) đối với hệ thống AI. Theo đó, thay vì áp dụng quy định thống nhất cho mọi công nghệ AI, Luật áp dụng cơ chế đặt ra các nghĩa vụ khác nhau tùy theo phạm vi ảnh hưởng và mức độ rủi ro của hệ thống AI. Đây cũng là phương pháp đang được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng trong quy định về AI, dựa trên quan điểm rằng AI có ảnh hưởng càng lớn đến xã hội và cá nhân thì càng phải chịu sự quản lý nghiêm ngặt hơn.

Theo Điều 9 của Luật AI, hệ thống AI được phân loại chủ yếu thành ba nhóm rủi ro.

Thứ nhất là "hệ thống AI rủi ro cao". Đây là những hệ thống có khả năng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe con người, quyền con người, an ninh quốc gia, lợi ích công cộng, trật tự xã hội... Ví dụ, hệ thống chấm điểm tín dụng trong lĩnh vực tài chính, hệ thống hỗ trợ chẩn đoán trong lĩnh vực y tế, hoặc AI liên quan đến dịch vụ hành chính công có thể thuộc nhóm này. Do có ảnh hưởng lớn đến xã hội, các hệ thống này phải trải qua quá trình thẩm định, quản lý nghiêm ngặt trước khi được đưa vào vận hành thực tế.
Thứ hai là "hệ thống AI rủi ro trung bình". Đây là những AI có khả năng ảnh hưởng đến hành vi hoặc nhận thức của người dùng. Ví dụ như hệ thống có khả năng khiến người dùng nhầm lẫn AI với con người, hoặc AI có khả năng tác động, thao túng phán đoán và hành vi của người dùng. Đối với các hệ thống này, nghĩa vụ chủ yếu được áp đặt là bảo đảm tính minh bạch.
Thứ ba là "hệ thống AI rủi ro thấp". Đây chủ yếu là các AI nhằm mục đích hỗ trợ kỹ thuật hoặc nâng cao hiệu quả công việc, không gây ảnh hưởng đáng kể đến cá nhân và xã hội. Các hệ thống này không phải chịu sự quản lý quá mức, mà chỉ cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn và bảo vệ dữ liệu nói chung.

Cơ chế quản lý dựa trên rủi ro như vậy được đánh giá là một thiết kế thể chế cân bằng, vừa bảo đảm an toàn xã hội, vừa không cản trở đổi mới công nghệ do bị quản lý quá mức.

b. Đánh giá sự phù hợp đối với AI rủi ro cao

Đối với hệ thống AI rủi ro cao, pháp luật yêu cầu bắt buộc phải trải qua "đánh giá sự phù hợp" (conformity assessment) trước khi đưa ra thị trường hoặc vận hành thực tế. Theo Điều 13 và Điều 14 của Luật AI, việc đánh giá này có thể do tổ chức đánh giá sự phù hợp được Chính phủ chỉ định thực hiện, hoặc trong một số điều kiện nhất định, có thể cho phép nhà cung cấp tự thực hiện đánh giá.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cung cấp hoặc phát triển AI rủi ro cao còn được yêu cầu xây dựng cơ chế quản lý bao trùm toàn bộ vòng đời của hệ thống AI. Điều này bao gồm cơ chế quản lý rủi ro AI, quản lý dữ liệu huấn luyện, lưu trữ tài liệu kỹ thuật và nhật ký vận hành, cũng như cơ chế giám sát của con người (human oversight) đối với các quyết định quan trọng.

Các quy định này đòi hỏi doanh nghiệp phát triển, cung cấp AI, đặc biệt trong các lĩnh vực tài chính, y tế, giáo dục, dịch vụ công, phải xây dựng cơ chế tuân thủ ở mức độ đáng kể. Doanh nghiệp cần thiết kế cơ chế quản trị AI (AI governance) ngay từ giai đoạn đầu phát triển sản phẩm.

03 - Chính sách thúc đẩy phát triển hệ sinh thái AI

Luật AI 2025 không chỉ quy định việc quản lý công nghệ AI mà còn đưa ra các chính sách hỗ trợ nhằm thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp AI. Theo các quy định như Điều 20 của Luật này, doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu, phát triển hoặc ứng dụng trong lĩnh vực AI có thể được hưởng mức ưu đãi cao nhất theo quy định của Luật Khoa học và Công nghệ, Luật Công nghệ cao, Luật Đầu tư...

Ngoài ra, đối với các dịch vụ AI hoặc mô hình kinh doanh mới, có thể được phép thử nghiệm trong một khoảng thời gian nhất định theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Cơ chế này vừa thúc đẩy việc thử nghiệm áp dụng công nghệ mới, vừa là công cụ quan trọng để cơ quan quản lý đánh giá tác động xã hội của công nghệ đó.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng dự kiến thành lập Quỹ phát triển AI quốc gia, được kỳ vọng sẽ cung cấp hỗ trợ tài chính nhằm phục vụ hoạt động nghiên cứu phát triển, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ các startup trong lĩnh vực AI.

04 - Nghĩa vụ minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra

Một đặc điểm quan trọng khác của Luật AI 2025 là việc đưa ra nghĩa vụ minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra.

Sự phát triển của công nghệ AI đã cho phép tạo ra âm thanh, hình ảnh, video với độ chính xác cực cao. Tuy nhiên, đi kèm với đó, rủi ro công nghệ deepfake bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch hoặc xâm phạm quyền của cá nhân cũng ngày càng gia tăng.

Xuất phát từ bối cảnh đó, Điều 11 của Luật này quy định bắt buộc phải gắn nhãn nhận diện đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa. Cụ thể, các nội dung âm thanh, hình ảnh, video phải được gắn thông tin nhận diện ở định dạng máy có thể đọc được, nhằm thể hiện rõ đây là nội dung do AI tạo ra.

Ngoài ra, Luật cũng quy định nghĩa vụ thông báo rõ ràng cho người dùng khi họ đang tương tác với hệ thống AI.

05 - Những gợi ý thực tiễn cho doanh nghiệp

Để chuẩn bị cho việc thi hành Luật AI 2025, doanh nghiệp cần chuẩn bị các nội dung sau đây. Trước hết, cần xác định rõ doanh nghiệp mình thuộc chủ thể nào trong chuỗi giá trị AI. Tiếp theo, cần rà soát toàn diện các hệ thống AI đang được sử dụng trong doanh nghiệp để xác định có tồn tại rủi ro pháp lý hay không.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp nên xây dựng cơ chế quản lý nội bộ như phân loại rủi ro AI, quản lý tài liệu kỹ thuật, nhằm chuẩn bị cho việc đáp ứng các quy định trong tương lai. Ngoài ra, việc tận dụng các cơ chế hỗ trợ và cơ chế thử nghiệm (sandbox) do Chính phủ cung cấp cũng có thể trở thành chiến lược quan trọng đối với doanh nghiệp.

Các đầu việc cần chuẩn bị

■ Rà soát các hệ thống AI công ty đang phát triển hoặc sử dụng để xác định mức độ rủi ro theo luật

■ Xây dựng cơ chế tuân thủ nghĩa vụ minh bạch, đặc biệt với nội dung do AI tạo ra (chống deepfake)

■ Đánh giá xem hoạt động của công ty có thuộc phạm vi điều chỉnh dù trụ sở ở nước ngoài hay không

■ Tìm hiểu các ưu đãi đầu tư có thể áp dụng cho lĩnh vực AI

■ Tham vấn luật sư trước ngày Luật AI có hiệu lực (1/3/2026) để chuẩn bị kịp thời